Η συμφωνική μεταμόρφωση του «Ζ»

Το καλοκαίρι του 2019, όταν γίνονταν οι πρόβες για τη μεταφορά του «Ζ» – που βασίζεται στο σπουδαίο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού – στην Κρατική Οπερα της Βαυαρίας, ο συνθέτης Μηνάς Μπορμπουδάκης κάλεσε τον καλό του φίλο και σπουδαίο αρχιμουσικό Κωνσταντίνο Καρύδη, προκειμένου να ακούσει μια άποψη από κάποιον που εμπιστεύεται. Το έργο είχε κάνει πρεμιέρα στην Εθνική Λυρική Σκηνή το 2018 – λιμπρέτο Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης, σκηνοθεσία Κατερίνα Ευαγγελάτου -, μεταφράστηκε από τη Μιχαέλα Πρίντσιγκερ και απέκτησε μια δεύτερη ζωή στη σημαντική γερμανική σκηνή. Το ταξίδι του όμως δεν σταμάτησε εκεί. Ο Κωνσταντίνος Καρύδης ενθουσιάστηκε από αυτό που άκουσε και προέτρεψε τον συνθέτη του έργου να δημιουργήσει από το ίδιο υλικό τη συμφωνική εκδοχή του. Στην ουσία έγινε μια μεταμόρφωση, όπως μαρτυρά και ο τίτλος «Z metamorphosis», δημιουργήθηκε ένα νέο έργο το οποίο αναμένεται να παρουσιαστεί την Κυριακή 16 Ιανουαρίου στο Ζάλτσμπουργκ από τη Mozarteumorchester Salzburg και την Junge Deutsche Philarmonie, σε μουσική διεύθυνση Κωνσταντίνου Καρύδη. Μιλώντας στο «Νσυν» με αφορμή αυτή την ενδιαφέρουσα εξέλιξη της σύνθεσής του, ο Μηνάς Μπορμπουδάκης εξηγεί πως όταν άρχισε να εργάζεται για την όπερα «Ζ» το 2017 – παρουσιάστηκε στην Εθνική Λυρική Σκηνή έναν χρόνο αργότερα – υπήρχε στο μυαλό του ένας ευρύτερος ήχος από το ενδεκαμελές ανσάμπλ που είχε στη διάθεσή του. Αν και υπήρχε η βασική ηχητική δομή για την οργανική παρουσίαση του έργου, ο Μηνάς Μπορμπουδάκης δεν έμεινε σε αυτή την ευκολία. Δεν τον ενδιέφερε δηλαδή να δημιουργήσει μια σύνθεση όπου απλώς θα ήταν τα μουσικά μέρη συνδεδεμένα. Οπως λέει ο ίδιος: «Η σουίτα είναι ένας εύκολος τρόπος για να προκύψει μια συλλογή από τις γνωστότερες μελωδίες μιας όπερας για συμφωνική ορχήστρα, όπου τα όργανα αναλαμβάνουν τα μέρη των τραγουδιστών. Αυτή η αναπαραγωγή δεν μου έδινε κανένα έναυσμα. Συνήθως αυτού του είδος η φόρμα δεν έχει το αντίστοιχο συμφωνικό βάρος. Εμένα μ’ ενδιαφέρει ο αυτούσιος συμφωνικός ήχος. Ηθελα να μεταμορφώσω το μουσικό υλικό της όπερας σε έναν συμφωνικό ήχο. Αυτός ήταν ο σύνδεσμος μεταξύ όπερας και καινούργιου έργου».

Μοτίβο. Το μουσικό υλικό μιας όπερας το οποίο στηρίζεται στον λόγο αναπλάθεται και παραλλάσσεται μέσα στο έργο πολλές φορές. Εξηγώντας τη γοητευτική διαδικασία μιας τέτοιας μεταμόρφωσης ο δημιουργός του «Ζ metamorphosis» επισημαίνει το παράδειγμα του leitmotif που χρησιμοποίησε ο Βάγκνερ. Δηλαδή ένα μοτίβο το οποίο έρχεται πολλές φορές μέσα σε ένα έργο δύο ή τριών ωρών όταν εμφανίζεται ή όταν θέλει να δώσει την αίσθηση του ήρωα στο κοινό. «Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στα υπόλοιπα έργα, μόνο που έχουμε να κάνουμε με έναν ήχο ή ένα απόσπασμα από το κείμενο το οποίο μουσικά εκφράζεται διαφορετικά. Εγώ πήρα τα κυριότερα πρωτόλεια στοιχεία που χρησιμοποίησα στην όπερα και τα οποία έχουν νοηματικό χαρακτήρα. Κεντρικές σκηνές όπως εκείνη της δολοφονίας ή της διαδήλωσης είναι σημεία τα οποία έχω φέρει αλλά όχι με την ίδια ιστορική γραμμή όπως στην όπερα. Για παράδειγμα, τη στιγμή της κηδείας στο αρχικό “Ζ” κατά κάποιο τρόπο “σβήνει” το έργο, επιχειρώντας να αποδώσει το νόημα “αν θέλεις να ζήσεις, πρέπει να είσαι έτοιμος να πεθάνεις”, στη συμφωνική του μορφή φτάνει σε μια αποκορύφωση και κόβεται απότομα. Πρόκειται για ενστικτώδεις επιλογές που γίνονται την ώρα της σύνθεσης. Δεν γνωρίζω γιατί πήγα το έργο εκεί και δεν δούλεψα όπως όταν έγραψα τη μουσική της όπερας. Οταν συνθέτεις, αρχίζεις, έπειτα από ένα σημείο, να συνδιαλέγεσαι με το έργο. Πρέπει ν’ ακούσει κανείς πού “θέλει” να πάει».

«Ενα είδος σπίθας». Η μουσική, η πολιτική, η καθημερινότητα, η λογοτεχνία, οι μεγάλες και οι μικρές σκέψεις για τον Μηνά Μπορμπουδάκη συναντώνται σε ένα σημείο. Και αυτό το σημείο δεν συνδέεται απαραιτήτως με την εποχή. «Τα προβλήματα του ανθρώπου, οι σκέψεις, οι ανησυχίες του είναι ίδια πάντα, απλώς αλλάζει το περιτύλιγμα. Μόνο μέσα από την προσωπική αλήθεια του καθενός και τη διαύγεια του μυαλού μπορούμε να μπούμε σε έναν δρόμο, σε έναν κόσμο που θα μας δείξει αυτό το “ένα”. Για μένα υπάρχει πάντα ένα είδος σπίθας, μια αντίδραση που προκαλείται από ιδέες και με πάει κάπου. Απλώς πρέπει να την ακολουθήσω. Αυτό δεν γίνεται με κάποιο μεταφυσικό τρόπο. Είναι πολύ απλά τα πράγματα. Η ιδέα μπορεί να έρθει από μια καθημερινή κατάσταση. Μπορεί να είναι η ροή του λόγου του μανάβη, για παράδειγμα. Από εκεί και πέρα ξεκινάει η αντίδραση, η επεξεργασία δηλαδή».

Τι χώρο όμως έχουν η ηλεκτρική κιθάρα και το σάμπλερ σε ένα συμφωνικό έργο; «Ηθελα να αποδώσω μέσα από τον “βρώμικο” ήχο της ηλεκτρικής κιθάρας – αλλά και τη δύναμη που είχε αυτό το ασπρόμαυρο που γνωρίζουμε για εκείνη την εποχή του Λαμπράκη. Αυτό τον ήχο δεν ήθελα να τον χάσω στο συμφωνικό έργο και τον χρησιμοποίησα σε συνδυασμό με άλλους ήχους της ορχήστρας, με τα ακουστικά όργανα δηλαδή. Π.χ. τα έγχορδα μερικές φορές προκαλούν θόρυβο αντί για κανονικές νότες, τον οποίο αναμειγνύω με την ηλεκτρική κιθάρα και προκύπτει αυτό το συνονθύλευμα, αυτό το σύννεφο ήχου».