Κάρλο Γκολντόνι (1707–1793)

Ο Γκολντόνι είναι μια κατεξοχήν μοναδική και σημαίνουσα συνάμα θεατρική προσωπικότητα. Θιασάρχης, θεατρίνος, μέγας συγγραφέας. Ενα φαινόμενο παραγωγικότητας. Σκεφτείτε πως το 1750-51 υποσχέθηκε, υπογράφοντας συμβόλαιο, πως θα γράψει 16 (δεκαέξι!) κωμωδίες και τις παρέδωσε και τις έπαιξε! Ασκησε παράλληλα το επάγγελμα του συνηγόρου και για ένα διάστημα χρημάτισε πρόξενος της Βενετίας στη Γένοβα.

Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς της σκηνικής τέχνης, διότι τόλμησε και κατόρθωσε να επιβάλει ένα συγγραφικό ύφος και ήθος αστικής ηθικής, ηθών της καθημερινότητας, χωρίς το τυπικό και παραδεδομένο ύφος της κομέντια ντέλ’ άρτε, έτσι ώστε δικαίως χαρακτηρίζεται από τους ιστορικούς του ευρωπαϊκού θεάτρου ως ο επαναστάτης εισηγητής της αστικής δραματουργίας. Παρόλο που έδρασε πολλά χρόνια με τη στήριξη των αυλών και των αριστοκρατικών οίκων, ο Γκολντόνι βίωσε τη Γαλλική Επανάσταση, από την οποία στερήθηκε κάποια οικονομικά προνόμια, αλλά εν συνεχεία, δικαίως άλλωστε, αναγνωρίστηκε η συμβολή του στη διερεύνηση και κριτική των ηθών κατά τη μεταβατική ιστορική συγκυρία που έδρασε και στην Ιταλία και στη Γαλλία. Πέθανε άρρωστος και πάμφτωχος και τη μέρα του θανάτου του η Επαναστατική Συνέλευση στο Παρίσι ψήφισε την πρόταση για συνταξιοδότησή του που, τελικά, εισέπραξε η πιστή του σύντροφος Νικολέτα.

Ο Γκολντόνι υπήρξε ένας από τους πλέον πολυπαιγμένους ευρωπαίους συγγραφείς, μαζί με τον Σαίξπηρ και τον Μολιέρο, τους τρεις πυλώνες της ευρωπαϊκής δραματουργίας. Ο Φώτος Πολίτης, που ανέβασε στο Εθνικό Θέατρο τη «Λοκαντιέρα» το 1934, έγραφε: «Ο Γκολντόνης είναι σήμερα για το θέατρο μια ανανέωση, ένα βάπτισμα στις καθάριες θεατρικές πηγές». Πριν από 87 χρόνια αυτά, απόψεις που ισχύουν και σήμερα!

«Υπηρέτης δύο αφεντάδων». Το 1976 το Θέατρο Τέχνης, με σκηνοθεσία του Γιώργου Λαζάνη, ανέβασε το έργο «Υπηρέτης δύο αφεντάδων». Σημείωνα τότε στην κριτική μου: «Ο Γκολντόνι κατέχει μια ιδιάζουσα θέση στην ιστορία του ευρωπαϊκού θεάτρου. Αν θέλουμε να καταλάβουμε αυτή τη θέση, πρέπει να ανατρέξουμε στην πρόσφατη ιστορία της νεοελληνικής μουσικής, όταν ο Μάνος Χατζιδάκις “έμπαζε” μέσα στα μεγαλοαστικά πλαίσια το “καταραμένο” ρεμπέτικο τραγούδι. Ο Γκολντόνι και τα έργα του, σε σχέση με τη λαϊκή φόρμα της κομέντια ντέλ’ άρτε, βρίσκονται σε ανάλογη σχέση με τον Χατζιδάκι και τις “Εξι λαϊκές ζωγραφιές” σε σχέση με τα ρεμπέτικα. Ο Γκολντόνι, όπως και ο Χατζιδάκις, θεωρήθηκαν προδότες και από τις δύο πλευρές, στην αρχή τουλάχιστον. Πράγματι, είναι βέβαιο πως ο Γκολντόνι, παραλαμβάνοντας μια δουλεμένη, ετοιμοπαράδοτη φόρμα μαστόρων, τη χρησιμοποιεί για να εκλογικέψει και να απλοποιήσει τη δομή και τον κώδικά τους, αντίστοιχα. Από τέχνη προσωπική τη μετατρέπει σε τέχνη απρόσωπη. Η κομέντια βασιζόταν πάνω στα λάτσι και τα πάτσι (δηλαδή τα τελείως προσωπικά χούγια) των συγκεκριμένων κωμικών. Η κομέντια βασίζεται στον αυτοσχεδιαστικό οίστρο και στη βαθιά αλληλεγγύη των ηθοποιών της ομάδας. Ο Γκολντόνι προτάσσει τη δέσμευση του κειμένου και τυποποιεί τον κώδικα. Κλείνει τη φόρμα, παγιδεύει την αυθορμησία και παγώνει τα ευρήματα. Ο Γκολντόνι στην ιστορία του θεάτρου της Ευρώπης διεκδικεί την προτεραιότητα του συγγραφέα απέναντι στον ηθοποιό και οδηγεί το λαϊκό θέατρο στον χώρο που χρόνια πάσχιζε να το εντάξει (για να το ελέγχει;) η άρχουσα τάξη με τη λόγια κωμωδία και τους θιάσους του παλατιού. Ο “Υπηρέτης δύο αφεντάδων”, έργο στο μεταίχμιο, είναι μια καλλιγραφία σε στρατσόχαρτο, ένα βίαιο ξεζούμισμα του λαϊκού χυμού στα καθωσπρέπει κολονάτα ποτήρια των κοκτέιλ. Η μετατροπή μιας αναρχικής τέχνης σε διασκεδαστική εκτόνωση. Κάποια δόση χαρακτηρολογίας δεν είναι τίποτε άλλο από την προσπάθεια να ηθικοποιηθούν οι ασύδοτες σχέσεις της κομέντια και να παγώσουν σε συμβατικά πλαίσια οι ελευθεριότητές της. Ο “Υπηρέτης” δεν είναι κομέντια ντέλ’ άρτε, βρίσκεται κοντά στο μολιερικό ιδίωμα, δηλαδή στον κώδικα που επεξεργάστηκε το παλατιανό θέατρο, στην προσπάθειά του να παρουσιάσει κάποια κοινόχρηστη αλήθεια μέσα από την επιτρεπόμενη γλώσσα που ανεχόταν η άρχουσα τάξη».

«Λοκαντιέρα». Το 1989 στο θέατρο Πόρτα ο Σταμάτης Φασουλής με μια έξοχη ομάδα – μεταφραστής ο Κωστής Σκαλιόρας, εικαστικός ο Γιώργος Πάτσας και η διανομή με σπουδαίες μονάδες του θεάτρου μας (Γιάννης Φέρτης, Ξένια Καλογεροπούλου, Ράνια Οικονομίδου, Νατάσα Τσακαρισιάνου, Σπύρος Παπαδόπουλος, Ντίνος Λύρας, Αλέξανδρος Μυλωνάς κ.ά.) – χάρισαν στο κοινό μια ευφρόσυνη παράσταση της «Λοκαντιέρας». Εγραφα τότε: «Η επιστροφή του Γκολντόνι, που έχει ξαναρχίσει εδώ και λίγα χρόνια σε όλη την Ευρώπη, είναι η τρίτη από τις αρχές του αιώνα, ίσως η τέταρτη. Στην πρώτη, μεγάλοι σκηνοθέτες, όπως ο Κοπό και ο Ράινχαρτ, προβληματίζονται πάνω στο αμφίσημο έργο του βενετσιάνου κωμωδιογράφου. Στη δεύτερη, ο Γκολντόνι γίνεται αμφιλεγόμενο πρόσωπο και αμφιλεγόμενο έργο στην εποχή της πάλης και του νατουραλισμού (Στανισλάφσκι) με τον φορμαλισμό (Βαχτάνγκοφ) στη Σοβιετική Ενωση. Στην τρίτη, η επιστροφή γίνεται από δύο μεγαλοφυείς Ιταλούς, τον Βισκόντι και τον Στρέλερ. Τούτη η εποχή σημαδεύει την τέταρτη, συνέχεια της τρίτης, επιστροφή του Γκολντόνι στις σύγχρονες σκηνές. Το καταπληκτικό με αυτόν τον γόνιμο συγγραφέα είναι πως στην πρώτη του επιστροφή θεωρήθηκε ως το όχημα επανασύνδεσης του σύγχρονου θεάτρου με την παράδοση της κομέντια ντέλ’ άρτε, ενώ στην τελευταία, τώρα, επιστροφή το γκολντονικό έργο θεωρείται πρότυπο για τη θεατρική σαφήνεια της ρεαλιστικής γραφής! Αυτό, βέβαια, συνέβη γιατί ο Γκολντόνι είναι ένας μάστορας της μεθορίου, ένας “μεταξύ”. Οι δύο περίοδοι του έργου του, η ιταλική και η γαλλική, σημαδεύονται από τις εκατέρωθεν συγχύσεις των δύο παραδόσεων. Οταν, δηλαδή, στην Ιταλία η κωμωδία έχει εγκαταλείψει τον επαγγελματικό φορμαλισμό της κομέντια ντέλ’ άρτε, στη Γαλλία ισχύει ακόμα ως “μοντερνισμός” αυτός ο φορμαλιστικός, ο τυπικός θεατρισμός. Και στις δύο πρωτεύουσες του θεάτρου του 18ου αιώνα ο Γκολντόνι είναι αιρετικός, ακριβώς γιατί παραμένει “μεταξύ”. Ο ισοπεδωτικός τρόπος που ο σημερινός σκηνοθετισμός αντιμετωπίζει τον Γκολντόνι είναι άλλη μία αυθαιρεσία εναντίον ενός έργου που είναι συνθετότερο από ό,τι φαντάζονται οι απλουστευτικοί μεταμοντέρνοι. Οι τύποι και οι κώδικες της κομέντια ντέλ’ άρτε είναι μακρά και επώδυνη επεξεργασία αιώνων. Η ιστορία τους αρχίζει με τη νέα αττική κωμωδία και τον Μένανδρο, ύστερα έρχεται η πυκνή και πάγια τυποποίηση του Πλαύτου, η λογιότερη κωδικοποίηση του Τερέντιου. Η λόγια κωμωδία της Αναγέννησης, η κομέντια ερουντίτα, αναδιπλώνει την παράδοση του Μενάνδρου και του Πλαύτου, ενώ, παράλληλα, η συντεχνία των μίμων, απλουστεύοντας, λειαίνοντας και συστηματοποιώντας τα μοτίβα, οργανώνουν το επαγγελματικό θέατρο, με βάση τον “οργανωμένο” αυτοσχεδιασμό. Αυτού του είδους ο αυτοσχεδιασμός είναι συγκεκριμένες επιλογές τρόπων μέσα σε ελεγχόμενες και κοινοπαράδοτες νόρμες. Οταν η κομέντια ντέλ’ άρτε από τις θεατρικές φαμίλιες πέρασε στη γραπτή διατύπωση της παραδεδομένης τυπικότητας με τον Γκότσι, στέγνωσε από τη μια την ευφορία του αυτοσχεδιασμού και από την άλλη έδειξε το παγωμένο όστρακο της διατύπωσής της. Ο Γκολντόνι έκανε ένα ταξίδι επιστροφής, έψαξε και βρήκε πίσω από τους παγωμένους τύπους την ουσία. Πορεύτηκε για να συναντήσει τον Μένανδρο, τον μεγάλο πρόγονο που απεικόνισε με τρόπο κωδικό την ελληνιστική αστική τάξη των εμπόρων, των εφοπλιστών, των νεόπλουτων, των χαμένων, των τυχερών. Ο Γκολντόνι είναι ο σοφός μάστορας που ισορρόπησε αυτές τις δύο τάσεις που έχει κάθε μεγάλη τέχνη, την τάση να αποτυπώνει την πραγματικότητα και την τάση να τυποποιεί και να γενικεύει. Η “Λοκαντιέρα” είναι ένα έργο μεθοριακό, οι δύο τάσεις παντρεύονται και δημιουργικά γεννοβολούν ένα ευφρόσυνο τέκνο, ζωντανό και αυθεντικό, φτυστός ο κόσμος του παρόντος, αλλά με όλα τα σουσούμια της οικογενειακής του καταγωγής. Πώς το ‘λεγε ο Χέκελ για τη βιολογία: “Η οντογένεση είναι συμπερίληψη, ανακεφαλαίωση της φιλογένεσης”. Μέσα σε κάθε ον υπάρχει ολόκληρη η πορεία προς αυτό».

Χρωστάμε στον Σπύρο Ευαγγελάτο μια αριστουργηματική παράσταση των «Καβγάδων στην Κιότζα» και στον θίασο του Λευτέρη Βογιατζή μια θεατρική εμπειρία έξοχη με τους «Αγροίκους». Ο Γκολντόνι πλούτισε την ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου με έργα στα οποία δεσπόζουν ο ορθολογισμός, το ευγενές ήθος και οι ανθρωπιστικές αξίες. Απεικονίζει στα έργα του την είσοδο της ιστορίας και τον θρίαμβο της μεσαίας τάξης, θίγοντας καίρια προβλήματα της κρατικής δομής και στηλιτεύοντας την αλαζονεία, την κατάχρηση εξουσίας και την έλλειψη προσαρμογής στην αλλαγή των συνθηκών.