Ταξίδι στην Ιστορία σε 38 αντικείμενα

Αρκούν 96 σελίδες για να χωρέσει ένα ταξίδι με αφετηρία την πρώιμη εποχή του Χαλκού, προορισμό τα τέλη του 20ού αι. και το οποίο προβλέπει στάσεις από την Κωνσταντινούπολη έως τη Συρία και από την Αίγυπτο έως την Κοζάνη; Και είναι αρκετά 38 αντικείμενα για να εκπροσωπήσουν περισσότερα από 120.000 μαζί με περίπου 200.000 βιβλία και πάνω από 1 εκατομμύριο φωτογραφίες και αρνητικά – όσα δηλαδή συνθέτουν το σύνολο των συλλογών του Μουσείου Μπενάκη; Για να επιτευχθεί ο στόχος, «η κατευθυντήρια γραμμή δεν μπορούσε παρά να είναι η προσωπική επιλογή», εξηγεί ο επιστημονικός διευθυντής του Γιώργης Μαγγίνης, που υπογράφει μια νέα έκδοση η οποία προσφέρει μια συνοπτική και εν μέρει ενδεικτική εικόνα του πλούτου του Μουσείου. Το βολικού σχήματος βιβλίο που προσφέρει μια επιλεκτικά πανοραμική εικόνα των παραρτημάτων του Μουσείου εντάσσεται στη σειρά «Director’s Choice» του αγγλικού εκδοτικού οίκου Scala (στην ίδια σειρά έχουν συμπεριληφθεί μουσεία όπως το Ερμιτάζ, η Παλαιά και Νέα Πινακοθήκη Μονάχου και το Γκούγκενχαϊμ του Μπιλμπάο) και ο Γιώργης Μαγγίνης για να ανταποκριθεί στην πρόκληση του εγχειρήματος συνέταξε τα λήμματα «σε διάλογο» με το επιστημονικό προσωπικό του Μουσείου, ώστε να μη δοθεί χώρος μόνο στα εμβληματικά εκθέματα αλλά και σε εκείνα που έχουν να διηγηθούν μια ιδιαίτερη και όχι ορατή εκ πρώτης όψεως ιστορία.

«Χρυσός» μάρτυρας υψηλής κοινωνικής θέσης
Είναι ένα από τα τρία κύπελλα που συνθέτουν τον λεγόμενο «Θησαυρό της Εύβοιας» και το μοναδικό μόνο από χρυσό, καθώς τα άλλα δύο είναι από χρυσό και ασήμι. Η προηγμένη τεχνική κατασκευής και το σφρίγος της διακόσμησης ενός σκεύους κατασκευασμένου σε τόσο πρώιμο στάδιο μεταλλουργίας – χρονολογείται μεταξύ 3000 και 2500 π.Χ. – το καθιστούν εξαιρετικά σπάνιο. Ζυγίζει 468 γραμμάρια και επειδή είναι εξαιρετικά ασυνήθιστο, τόσο η δημιουργία όσο και η απόκτησή του μαρτυρούν έναν υψηλό βαθμό κοινωνικής πολυπλοκότητας κατά την πρώιμη εποχή του Χαλκού.

Κρυμμένα μηνύματα σε μια «αθώα» εικόνα
Μπορεί η Αναστήλωση των Εικόνων να ολοκληρώθηκε από την αυτοκράτειρα Θεοδώρα και τον Πατριάρχη Μεθόδιο Α’ το 843 με λιτανεία προς την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, ωστόσο το γεγονός απεικονίστηκε πολλούς αιώνες αργότερα: μία φορά την περίοδο των Παλαιολόγων (13ος-15ος αι.) και μία τον 16ο αιώνα, εποχή που χρονολογείται η κρητική αυτή εικόνα. Κατά την παλαιολόγεια περίοδο η σκηνή αντιπροσώπευε μια έκκληση για πολιτική και θρησκευτική ειρήνη, που δεν επετεύχθη, και κατά τη δεύτερη τόνιζε τη σημασία των εικόνων στην ορθόδοξη λατρεία σε αντίθεση με το εικονομαχικό κύμα των Διαμαρτυρομένων στην Ευρώπη. Μια φαινομενικά αθώα αποτύπωση ενός γεγονότος του 9ου αι. λοιπόν έλαβε αναπάντεχα σύγχρονες προεκτάσεις τον 14ο και τον 16ο αι.

Τα καινούργια παπούτσια
Ως μια αχτίδα ελπίδας προσεγγίζεται ακόμα και σήμερα, σχεδόν 77 χρόνια μετά τη λήψη του, αυτό το καρέ της εκ των κορυφαίων ελλήνων φωτογράφων, Βούλας Παπαϊωάννου. Με τον φακό της και με σκληρό ρεαλισμό είχε αποτυπώσει τις κτηνωδίες και την οδύνη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής, τον λιμό, τις ασθένειες, την κοινωνική αναταραχή. Ωστόσο αυτή η απίστευτα τρυφερή σκηνή με το κοριτσάκι που θαυμάζει τα ολοκαίνουργια γυαλιστερά του παπούτσια, περίπου το 1945, καταφέρνει να μεταδώσει ένα διαφορετικό, αισιόδοξο μήνυμα, σε ένα απλό στιγμιότυπο της καθημερινότητας.

Μια γοργόνα για Νομπέλ
Είναι γνωστό τοις πάσι ότι ο πρώτος Ελληνας στον οποίο απονεμήθηκε βραβείο Νομπέλ, το 1963, είναι ο ποιητής και διπλωμάτης Γιώργος Σεφέρης. Εκείνο που δεν είναι ευρέως γνωστό ίσως είναι ότι το δίπλωμα του Σεφέρη ήταν το πρώτο που φιλοτέχνησε ο σουηδός καλλιτέχνης Γκούναρ Μπρούσεβιτς, ο οποίος σχεδίασε έκτοτε όλα τα διπλώματα έως το 1988, συμπεριλαμβανομένου και εκείνου του Οδυσσέα Ελύτη το 1979. Ο σουηδός καλλιτέχνης έχει ενσωματώσει στην εικονογράφηση του διπλώματος στοιχεία από την κλασική αρχαιότητα, ωστόσο το έμβλημα του ποιητή που εμφανίζεται κάτω δεξιά προέρχεται από τη λαϊκή τέχνη. Είναι μια δίκλωνη γοργόνα. Να σημειωθεί ότι η ομιλία του Σεφέρη κατά την τελετή απονομής είχε τίτλο «Λίγα λόγια για την ελληνική παράδοση».

Μπροστά από τη μισόκλειστη κουρτίνα
Από το Ιράν της περιόδου των Κατζάρων (1789-1925) προέρχεται αυτό το τετράλοβο πλακίδιο που ανήκε σε κάποιο κόσμημα, ένδυμα ή πολύτιμο αντικείμενο και είναι ζωγραφισμένο με σμάλτα. Μπροστά από μια  μισόκλειστη κουρτίνα απεικονίζεται ένα γυμνό κορίτσι πλάι σε μια μεγαλύτερη της γυναίκα που φορά πλούσια κοσμήματα και την αγγίζει μέσα από το παντελόνι της. Η ερωτική χροιά της σκηνής τονίζεται επιπλέον από τα γυμνά στήθη της γυναίκας και το προκλητικό της βλέμμα προς τον θεατή. Τα αντικείμενα πολυτελείας με ερωτικό περιεχόμενο και σκηνές προορισμένες για προσωπική απόλαυση ήταν πολύ δημοφιλή τον 19ο αι.

Μια εκκλησία για τα κάλαντα
Ξύλο και χαρτόνι επιστράτευσαν ο πρωτοπόρος αεροπόρος αξιωματικός του Ελληνικού Βασιλικού Ναυτικού – εκείνος που πέταξε τον Ιούνιο του 1920 πάνω από τις εχθρικές γραμμές για να υψώσει την ελληνική σημαία στην Οθωμανική Στρατιωτική Ακαδημία της Προύσας – Θάνος Βελούδιος και η αδελφή του – η πρώτη ελληνίδα ξεναγός – Μαρία όταν ήταν παιδιά για να φτιάξουν αυτό το πρόπλασμα εκκλησίας και να βγουν να πουν τα κάλαντα παραμονή Χριστουγέννων. Το ύψους 47 εκ. πρόπλασμα, αν και αντιγράφει την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, θυμίζει περισσότερο εκκλησίες του 12ου αι. στην Αθήνα, που έβλεπαν τα δύο παιδιά στις αρχές του 20ού αι. οπότε και έφτιαξαν το πρόπλασμα. Το ότι ο παππούς τους – Αθανάσιος Ρουσσόπουλος – ήταν αρχαιολόγος πιθανόν συνέβαλε στην απίστευτη απόδοση των λεπτομερειών του κεραμοπλαστικού διακόσμου του ναού.