Ενας αντιγραφέας στην αυλή των Κομνηνών

Τρία προσφυγόπουλα από το Δορύλαιο (σημ. Εσκίσεχιρ) διαφεύγουν από τους επελαύνοντες Σελτζούκους μετά τη συντριβή των Βυζαντινών στη μάχη του Μαντζικέρτ (1071) και φτάνουν στην Κωνσταντινούπολη. Ο Σταυράκιος (στο εξής Σ.) Κλαδάς, που είναι ο κεντρικός ήρωας και αφηγητής, μαθαίνει την τέχνη του αντιγραφέα χειρογράφων στην περίφημη μονή Στουδίου, ο Θεοφύλακτος γίνεται στρατιωτικός, και ο Ιωάννης μοναχός. Ο Θεοφύλακτος φτάνει στον βαθμό του χιλίαρχου αλλά εμπλέκεται σε συνωμοσία κατά του αυτοκράτορα Αλέξιου Α’ Κομνηνού (1081-1118), φυλακίζεται και βγαίνει από τη φυλακή λεπρός. Ο Ιωάννης γίνεται ηγούμενος μονής αλλά παραιτείται. Ο Σ. προσφέρει τις υπηρεσίες του σε διάφορες περιοχές του ελλαδικού βυζαντινού χώρου (Καστοριά, Βέροια, Σέρβια, Κίτρος, Θεσσαλονίκη) και τελικά επιστρέφει στην Κωνσταντινούπολη. Εκδηλώνει αδιάλειπτο ενδιαφέρον για τα αδέλφια του, και μάλιστα υφίσταται τις συνέπειες της απόπειρας δωροδοκίας καθώς επιχειρεί να βοηθήσει τον φυλακισμένο Θεοφύλακτο.

Οι ιδιαίτερες δεξιότητες του Σ., στις οποίες συγκαταλέγεται η ταχυγραφία, είναι το κλειδί που του επιτρέπει να κάνει υψηλές γνωριμίες. Πέρα από τις ιδιωτικές συναντήσεις με τον παραιτηθέντα αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ’ Δούκα (1071-1078), ο Σ. υπηρετεί τον Αλέξιο Α’ πρώτα στην Καστοριά και αργότερα ως βασιλικός νοτάριος, και τον Ιωάννη Β’ Κομνηνό (1118-1143) ως αναπληρωτής λογοθέτης των σεκρέτων. Τα τρία αδέλφια τελειώνουν τον βίο τους μαζί, όπως ξεκίνησαν, σε ένα μικρό ψαροχώρι κοντά στη Σηλυβρία της σημερινής Ανατολικής Θράκης, από όπου ο Σ. αφηγείται τον περιπετειώδη βίο τους. Αυτή είναι εν συντομία η υπόθεση του μυθιστορήματος του Ισίδωρου Ζουργού Περί της εαυτού ψυχής.

Στις αυτοκρατορικές γνωριμίες του Σ. περιλαμβάνεται και η πορφυρογέννητη Αννα Κομνηνή, θυγατέρα του Αλέξιου Α’ και συγγραφέας της αριστουργηματικής Αλεξιάδας, η οποία δεν εξιστορεί μόνο «τις πράξεις» του πατέρα της αλλά και του Ιωάννη και του Μανουήλ Α’ Κομνηνού (1143-1180), μέχρι που ο θάνατός της το 1148 διακόπτει τη συγγραφή. Ο Ζουργός χρησιμοποιεί την Αλεξιάδα ως ιστορική πηγή για την περίοδο που καλύπτει το μυθιστόρημά του (1072-1144) και διαπλέκεται μαζί της σε μυθιστοριογραφικό επίπεδο.

Η Αννα στέλνει έναν άνθρωπό της για να ζητήσει από τον Σ. περισσότερες πληροφορίες για την ανακατάληψη της Καστοριάς από τον Αλέξιο, της οποίας ο Σ. υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας. Πριν από τα «περιεχόμενα» του βιβλίου ο Ζουργός παραθέτει ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα της Μάρως Δούκα Ενας σκούφος από πορφύρα (1995), όπου «ένας άσημος παλατιανός, αποσυρμένος στη Σινώπη του Πόντου [«ψαράς στον Πόντο»], ξαναθυμάται, έμπλεος δέους, τα περασμένα», δηλαδή την τρικυμιώδη βασιλεία του Αλέξιου. Οπως η Δούκα αναπλάθει το πρότυπο της Αννας, το ίδιο κάνει και ο Ζουργός. Το θέμα της συγγραφικής μνήμης, που διατρέχει όλες σχεδόν τις παρεμβάσεις του αφηγητή, ανακαλεί τον «πρόλογο» της Μάρως Δούκα και εκχριστιανίζει το προοίμιο της Αλεξιάδας, το οποίο συνεχίζει, σε ύφος εντελώς προσωπικό και μοναδικό, την ιστοριογραφική παράδοση που ξεκινά με τον Ηρόδοτο. Την ιδέα και το θέμα της συγγραφής (μαζί με την απαραίτητη γραφική ύλη) προσφέρει στον 80χρονο πατέρα της η κόρη του Ανθούσα, επικαλούμενη το παράδειγμα της Αννας Κομνηνής: «Η Αννα, ξέρεις, άρχισε να γράφει …» […] «Εσύ πότε θα γράψεις;»

Το ιστορικό μυθιστόρημα του Ζουργού ανήκει στον τύπο που εισήγαγε στην Ελλάδα ο Στέφανος Ξένος με την Ηρωίδα της Ελληνικής Επαναστάσεως (γράφτηκε το 1852-1855, δημοσιεύτηκε το 1861). Ο ήρωας ή οι ήρωες είναι πλασματικοί αλλά τα γεγονότα, τα πρόσωπα και το ιστορικό περιβάλλον είναι αληθινά και μάλιστα συνοδεύονται από πλούσια τεκμηρίωση (ο Ζουργός παραθέτει στο τέλος του μυθιστορήματος 5½ σελίδες από «Πηγές και οφειλές»). Ο πλασματικός πρωταγωνιστής προσφέρει απεριόριστη μυθιστοριογραφική ευελιξία, ενώ αν είναι ιστορικό πρόσωπο ο χειρισμός είναι πιο απαιτητικός -εκτός αν η πρόθεση του συγγραφέα είναι να ξαναγράψει την ιστορία.

Στην περίοδο μετά το 1025 (θάνατος του Βασιλείου Β’) και μέχρι το 1204 (Αλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους), η βυζαντινή επικράτεια σμικρύνεται σταδιακά. Η πίεση από τους Σελτζούκους στην Ανατολή (Μαντζικέρτ 1071, Μυριοκέφαλο 1176) και από τους Νορμανδούς στη Δύση και στην Ανατολή (κατακτήσεις εδαφών, παραχώρηση εμπορικών προνομίων, σταυροφορίες) προδιαγράφει τη μοίρα του Βυζαντίου. Στο μεγαλύτερο διάστημά της, όμως, η εποχή των Κομνηνών είναι εποχή ανασύνταξης των δυνάμεων του Βυζαντίου, ενώ παρατηρείται μεγάλη άνθιση των γραμμάτων, αναβιώνουν γραμματειακά είδη της αρχαιότητας και εμφανίζονται πρόδρομες μορφές της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Μυθοπλασία και ιστορία

Οσον αφορά τα ιστορικά πρόσωπα και πράγματα, και τον δημόσιο και ιδιωτικό βίο των Βυζαντινών στην περίοδο κατά την οποία εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα, είναι εμφανής ο μόχθος που κατέβαλε ο Ζουργός για να αποτυπώσει την ατμόσφαιρα της εποχής. Από αυτή τη σκοπιά το συνιστώ ανεπιφύλακτα σε όσους ενδιαφέρονται να ενημερωθούν με ευχάριστο τρόπο για την εποχή των Κομνηνών. Ο τρόπος όμως που ο συγγραφέας «έδεσε» τη μυθοπλασία με την ιστορία δεν είναι πάντοτε ικανοποιητικός.

Θα αναφερθώ σε τέσσερα σημεία, κάνοντας αρχή από τα παρακάτω λόγια του αφηγητή: «[…] βρεθήκαμε τρία αδέρφια πλάνητες στον ωκεανό του χρόνου, με σημαδούρες τα ίχνη τριών αυτοκρατόρων. Τρεις οι γιοι του Αλέξανδρου Κλαδά και τρεις οι Κομνηνοί. Εμείς ήμασταν αδέλφια, εκείνοι παππούς, πατέρας, γιος. Εκείνοι έζησαν και ζουν περίοπτον βίον, εμείς μείναμε χωμένοι στην έκλειψη της σελήνης, αθόρυβοι κι ασήμαντοι» (731). Από όσα ανέφερα παραπάνω προκύπτει ότι τουλάχιστον ο Σ. και ο Θεοφύλακτος κάθε άλλο παρά ως «αθόρυβοι και ασήμαντοι» παρουσιάζονται στο μυθιστόρημα· και ο Σ. παρουσιάζεται τόσο σημαντικός, ώστε η Αννα Κομνηνή να «υπολογίζει» σ’ αυτόν στη γνωστή συνωμοσία της κατά του διαδόχου Ιωάννη!

Η αναφορά στα «τρία αδέρφια πλάνητες στον ωκεανό του χρόνου» υπαινίσσεται την ιστορία με το χειρόγραφο του Πυθέα του Μασσαλιώτη Περί Ωκεανού, που τάχα ανευρίσκεται την εποχή που ο Σ. μαθητεύει στη μονή Στουδίου και του το δίνουν να το αντιγράψει. Ο Ζουργός επιχείρησε να καταστήσει τις «περιπέτειες» του χειρογράφου μεταφορικό ανάλογο του βίου του Σ., αλλά ο τρόπος που το έκανε προκαλεί σύγχυση στον αναγνώστη. Ο Σ. αρχικά ταυτίζεται με τον Πυθέα που εξερευνά νέους κόσμους αλλά αργότερα αλλάζει γνώμη. Κλέβει το χειρόγραφο για να το πάει στον Μιχαήλ Ψελλό, που του είχε δηλώσει ότι «θα σκότωνε» για να το αποκτήσει και τον είχε παροτρύνει να το κλέψει, αλλά φτάνοντας στο σπίτι ανακαλύπτει ότι ο «ύπατος των φιλοσόφων» έχει μόλις πεθάνει (ο χρόνος θανάτου του Ψελλού αποτελεί αντικείμενο φιλολογικής διαμάχης και ο Ζουργός το εκμεταλλεύεται δημιουργικά). Το πανδοχείο της Κωνσταντινούπολης, όπου έχει καταλύσει ο Σ., παίρνει φωτιά και αυτός πιστεύει ότι το χειρόγραφο κάηκε· όμως αργότερα επανεμφανίζεται προερχόμενο από την Ανατολή – κάτι που ο Σ. αποδίδει στον Αγιο Δημήτριο -αλλά εξαφανίζεται και πάλι, γιατί ο Σ. δεν έχει τα χρήματα να το αγοράσει· αργότερα μαθαίνουμε ότι το είχε κλέψει ο μοναχός Χαρίτωνας· και όταν τελικά ο δέκαρχος Λουκάς -που μισεί τον Σ., τον είχε προδώσει στο παρελθόν και τώρα θα προκαλέσει την απομάκρυνσή του από το παλάτι για απόπειρα δωροδοκίας- τον κατηγορεί ότι «έκλεψε το πολυτιμότερο χειρόγραφο και χάθηκε», δεν τον καταγγέλλει γι’ αυτό το συντελεσμένο και πολύ χειρότερο έγκλημα!

Ο Μιχαήλ Ψελλός είναι ο σημαντικότερος λόγιος με τον οποίο γνωρίζεται ο Σ., αλλά ο Ζουργός «αναλώνει» αυτή τη σπουδαία γνωριμία στην ατυχή ιστορία του χειρογράφου του Πυθέα και τον χρησιμοποιεί κυρίως ως «γέφυρα» για τις γνωριμίες που θα κάνει ο Σ. στην Καστοριά. Η ενασχόληση του Ψελλού με το αρχαίο μυθιστόρημα, το οποίο αναβιώνει στα χρόνια των Κομνηνών, είναι ένα θέμα που προσφέρεται για μυθιστοριογραφικό στοχασμό. Ο Ζουργός το γνωρίζει αλλά το κατασπαταλά σε επιδείξεις λογιότητας (χαρακτήρες που απαγγέλλουν αποσπάσματα από τα Αιθιοπικά του Ηλιόδωρου), οι οποίες επιπλέον στερούνται αληθοφάνειας (η Θεολένια υφαίνει στον αργαλειό την ιστορία της Χαρίκλειας και του Θεαγένη, ωσάν να ήταν τάχα προάγγελος της σχέσης της με τον Σ.).

Κλείνω με τον τίτλο Περί της εαυτού ψυχής, που θεωρητικά αποτελεί τον συνεκτικό ιδεολογικό ιστό της αφήγησης. Στο μυθιστόρημα αφθονούν οι αναφορές στην ψυχή (του αφηγητή ή άλλων χαρακτήρων), ενώ μνημονεύονται έργα Περί ψυχής και ο Σ. αντιγράφει το Περί ψυχής του Αριστοτέλη. Αλλά όλα αυτά είναι σκόρπια και δεν νοηματοδοτούν με συνέπεια την αφήγηση. Το γεγονός ότι η μεγαλύτερη υπηρεσία που προσφέρει στον Αλέξιο είναι να στείλει στον θάνατο, χάρη στα πρακτικά που κρατεί κρυμμένος, τον αιρετικό μοναχό Βασίλειο δεν αφήνει τα ίχνη της στην ψυχή του· αντίθετα του αποκομίζει την εύνοια της Αννας Κομνηνής. Αλλωστε ο Σ. δεν αποχωρεί από το παλάτι διότι υπάκουσε στα αιτήματα της ψυχής του, αλλά διότι έχει πια περάσει ο καιρός και η ηλικία του. Στο τελευταίο κεφάλαιο ο αφηγητής δεν διαθέτει χώρο στην ψυχή του αλλά μόνο στους νεκρούς αδελφούς του, με τους οποίους έχει ταυτιστεί πλήρως: στα χέρια του έχει εμφανιστεί η λέπρα του Θεοφύλακτου και μέσα του έχει κλείσει το «φως» του Ιωάννη.

Ο Ισίδωρος Ζουργός είναι καλός αφηγητής, οι περιγραφές του διαθέτουν ζωντάνια και παραστατικότητα και η γλώσσα του αξιοποιεί στοιχεία της εποχής. Η κατασκευή του ιστορικού υποβάθρου του βιβλίου και η ανάπλαση του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των Βυζαντινών είναι στέρεα τεκμηριωμένες. Η επιλογή ως κεντρικού ήρωα ενός αντιγραφέα είναι πρόσφορη από μυθιστοριογραφική άποψη και αξιοποιείται με επιτυχία· το ίδιο και ο δεσμός με τους δύο αδελφούς του, τον μοναχό και τον στρατιωτικό. Και τα δύο στοιχεία προωθούν την αφήγηση με τρόπο φυσικό και πειστικό. Κάποιες αδυναμίες που επισήμανα είναι εν πολλοίς συνέπεια της μεγάλης έκτασης του μυθιστορήματος. Θα ήταν ίσως προτιμότερο ένα μικρότερο μυθιστόρημα με σφιχτότερη πλοκή και μεγαλύτερη εμβάθυνση, τέτοια που να προσφέρει στον συγγραφέα και στον αναγνώστη περισσότερες ευκαιρίες για δεύτερο και τρίτο επίπεδο ανάγνωσης. Βέβαια, ο πειρασμός του μυθιστοριογράφου να εμπλουτίζει συνεχώς την αφήγηση με νέα επεισόδια παραμερίζοντας τη βαθύτερη συνοχή της είναι ακατανίκητος και έχει πίσω του μακρόχρονη και ισχυρή παράδοση.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

{1BSYG}Ισίδωρος Ζουργός{1BSYG}{CR}{2BTIT}Περί της εαυτού ψυχής{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Πατάκη, σελ. 752{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμ{4BTIM}ή