«Είχα την ανάγκη να κατανοήσω»

Περίπου μισό αιώνα μετά τον θάνατό της (το 1975) η Χάνα Αρεντ φαίνεται πως έχει κερδίσει επάξια μια θέση στην ολιγομελή ομάδα των φιλοσόφων που μπορούν να θεωρηθούν pop icons. Ο καταιγισμός εκδόσεων (και) στη χώρα μας που αφορούν το έργο της είναι αποκαλυπτικός. Μόλις την τελευταία δεκαετία έχουν εκδοθεί επτά (ίσως και περισσότερα) σχετικά βιβλία (μεταξύ αυτών: G. Scholem-H. Arendt, Δύο επιστολές για τη ρηχότητα του κακού, Αγρα 2019, H. Arendt, Ανθρωποι σε χρόνους ζοφερούς, Επίκεντρο 2021, και της ιδίας, Η ανθρώπινη κατάσταση, Πατάκη 2020), με πιο πρόσφατη έκδοση το ιδιαίτερα εμβριθές Χάνα Αρεντ. Τρεις συζητήσεις, που εξέδωσαν οι εκδόσεις Μάγμα. Και όλα αυτά, πέρα από την έκδοση στα ελληνικά των μείζονων συμβολών της, όπως του εμβληματικού Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ (Νησίδες 2007) και του τρίτομου Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού (Νησίδες 2017).

Εύλογη, φαντάζομαι, στο σημείο αυτό η απορία του αναγνώστη: πόσα ακόμη μένει να ειπωθούν; Η απάντηση δίνεται εμφατικά στις σελίδες του καταπληκτικού βιβλίου Τρεις συζητήσεις και είναι μονολεκτική: πολλά. Το βιβλίο αυτό, όπως φαίνεται και από τον τίτλο του, φιλοξενεί τα υπομνηματισμένα κείμενα τριών συνεντεύξεων τις οποίες έδωσε η Αρεντ (όχι ιδιαίτερα θετική στην έκθεση στον φακό, κι αυτό έχει από μόνο τη σημασία του) στα τελευταία χρόνια της ζωής της και οπωσδήποτε μετά τον σάλο που δημιούργησαν οι απόψεις της για την «κοινοτοπία του κακού» και τον ρόλο που διαδραμάτισαν τα Εβραϊκά Συμβούλια στο Ολοκαύτωμα. Οι δύο πρώτες συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν για λογαριασμό γερμανικών μέσων ενημέρωσης το 1964, τη χρονιά δηλαδή που μεταφράστηκε στα γερμανικά το βιβλίο της για τον Άιχμαν, ενώ η τρίτη συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1973 για να προβληθεί μονταρισμένη στη γαλλική τηλεόραση το 1974, έναν μόλις χρόνο πριν από τον θάνατο της γερμανοεβραίας φιλοσόφου.

Οπως είναι αναμενόμενο, οι συζητήσεις στρέφονται κατά βάση γύρω από τις απόψεις που εξέθεσε στο βιβλίο Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ και τον σάλο που αυτές προκάλεσαν. Απελευθερωμένη από την ακρίβεια της γραφής, η Αρεντ θα υπερασπιστεί με πάθος τις απόψεις της αποδίδοντας την αντίδραση που υπήρξε για αυτές στην ελλιπή κατανόησή τους. Η φιγούρα του Άιχμαν βεβαίως είναι πανταχού παρούσα. Η Αρεντ δεν φείδεται απαξιωτικών χαρακτηρισμών για το πρόσωπό του, προκειμένου να τονίσει τη ρηχότητα του ψυχοσυναισθηματικού του κόσμου. Η έννοια της «ρηχότητας» εξάλλου (banality) είναι αυτή που, η ίδια τονίζει, μπορεί να ξεκλειδώσει την περίπτωση μιας ανυπόφορα συνηθισμένης μετριότητας, η οποία στο πλαίσιο της γραφειοκρατικής της εμπλοκής μετατρέπεται σε έναν μαζικό δολοφόνο «νέου τύπου»: σε ένα υποκείμενο δηλαδή τρομακτικών πράξεων οι οποίες στερούνται εμφανούς κινήτρου πέραν της τυφλής υπακοής σε ένα σύστημα εξουσίας το οποίο απ-ανθρωποιεί το άτομο. Αυτός ο νέου-τύπου-μαζικός-δολοφόνος «χωρίς κίνητρο» αποτελεί αναμφίβολο δημιούργημα της νεωτερικότητας και ιδίως των κοινωνιών του εικοστού αιώνα, ενώ παράλληλα φαίνεται να αρθρώνεται στην έννοια του «μαζανθρώπου», ο οποίος στην μεταπολεμική εποχή, δηλαδή στη συγκυρία της δίκης Άιχμαν, λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις.

Η έννοια της κοινοτοπίας λοιπόν, η Αρεντ αυτό το τονίζει ιδιαιτέρως, δεν έχει να κάνει τόσο με το κακό που υπάρχει (;) εγγενώς μέσα μας και μπορεί να εκδηλωθεί όποτε και αν οι συνθήκες το επιτρέψουν, όσο με ό,τι συστηματικά αποκαλεί «ηλιθιότητα», δηλαδή την αδυναμία να κατανοηθούν οι συνέπειες πράξεων (ή η σύμπραξη σε σχέδια) με φρικτά αποτελέσματα για εκατομμύρια αθώους ανθρώπους. Ο Άιχμαν ας πούμε ήταν απολύτως ανίκανος να στοχαστεί κατ’ ελάχιστο τις συνέπειες της συνέργειάς του, τον προβλημάτιζε ωστόσο το γεγονός ότι κάποτε είχε χαστουκίσει στη Βιέννη τον πρόεδρο της εβραϊκής κοινότητας! Η «ηλιθιότητα» αυτή βεβαίως πλάθεται ιστορικά, κατασκευάζεται, κάτω από το βάρος συγκεκριμένων πολιτικοκοινωνικών συνθηκών και αφορά ανθρώπους οι οποίοι συνειδητά και για ίδιον όφελος λαμβάνουν αποφάσεις που τους επιτρέπουν να ακολουθήσουν το ρεύμα. Να συμπράξουν. Αυτός ο νέος, τυπικός του εικοστού αιώνα και τυπικός των ολοκληρωτικών καθεστώτων ανθρωπότυπος, όταν απογυμνωθεί από τη δύναμή του (και αυτό συμβαίνει στην αίθουσα του δικαστηρίου όπου και τίθεται για πρώτη φορά ενώπιον των ευθυνών του ως άνθρωπος που λογοδοτεί και όχι ως απρόσωπο γρανάζι μιας «μηχανής»), είναι στο σύνολό του κωμικός. Μια καρικατούρα, ένας οριακά αστείος άνθρωπος που σε τίποτα δεν θυμίζει τις περί ναζισμού ερμηνείες που τόνιζαν κατά βάση το «δαιμονικό» στοιχείο των εθνικοσοσιαλιστών: «Εβλεπα μονάχα έναν κλόουν» (σελ. 120). Η δαιμονοποίηση (των Ναζί) εξάλλου γνωρίζουμε ότι λειτουργεί ως άλλοθι. Οπως θυμίζει η Αρεντ: «αν υποκύψουμε στον Διάβολο δεν υπάρχει ενοχή» (σελ. 66). Αντιθέτως, ο Άιχμαν στη δίκη της Ιερουσαλήμ φαντάζει ανθρωπάκι, ένας παλιάτσος της Ιστορίας που δημιουργεί αμηχανία με τη ρηχότητα και τις παλινωδίες του: η ίδια η έννοια της υποταγής εξάλλου, αποκομμένη από κάθε ηθική συμπαραδήλωση και πλαισίωση, είναι από μόνη της έωλη και ο Άιχμαν πολλάκις θα το επιβεβαιώσει με έναν αποκαλυπτικό τρόπο που στη συγκυρία γέννησε ουκ ολίγες υποψίες για θεατρινισμό από μέρους του. Για παράδειγμα, τον Μάιο του 1945, όταν η εξουσία των Ναζί καταρρέει, ο Άιχμαν (δηλώνει πως) θα νιώσει τον κόσμο γύρω του να χάνεται, ακριβώς γιατί δεν μπορούσε να δέχεται πλέον εντολές, ενώ καταπώς ισχυριζόταν, μετά τη σύλληψή του αισθάνθηκε ανείπωτη χαρά που μπορούσε να βρίσκεται και πάλι κάτω από μια ηγεσία. Η ίδια η Αρεντ επισημαίνει ότι στη δίκη της Ιερουσαλήμ ο Άιχμαν ήταν έκδηλο πως «εκστασιάστηκε», ως προς τούτο για την ίδια δεν χωρούσε καμία αμφιβολία (σελ. 76).

Η ανάγκη της κατανόησης

Η περίπτωση Άιχμαν αποτελεί αναμφίβολα την πιο εμβληματική πτυχή του έργου της, συγκολλητική ουσία ωστόσο των επιμέρους συμβολών της Αρεντ είναι η ανάγκη της κατανόησης. Αυτή γεννά τα πάντα. Την ανάγκη της κατανόησης υποδεικνύει συστηματικά στις απαντήσεις της, με τρόπο μάλιστα ενίοτε επιδεικτικά αφοπλιστικό, όπως όταν αναφέρεται στην εσωτερική ανάγκη της γραφής (της): «με ρωτάτε αν θέλω να ασκώ επιρροή. Οχι, θέλω απλώς να κατανοώ. Αν οι αναγνώστες καταφέρουν να κατανοήσουν όπως εγώ, τότε αισθάνομαι ότι εκπλήρωσα την αποστολή μου» (σελ. 19). Ο Άιχμαν ως «ελάχιστος άνθρωπος» αναλύεται μέσα από την οπτική αυτή και όχι προκειμένου να υποβαθμιστούν (όπως η Αρεντ πολλές φορές, αδίκως, κατηγορήθηκε) οι όποιες ευθύνες του μέσα από την απομείωση της «δαιμονικής» φύσης του κτήνους. Εξάλλου οι απαντήσεις ενός εκάστου στα μεγάλα διλήμματα αποτελούν εξόχως πολιτική πράξη. Η οπτική αυτή εγγράφεται στη δημοκρατική πολιτική παράδοση που σφραγίζει το σύνολο του έργου της Αρεντ, ακρογωνιαίος λίθος της οποίας είναι η στάση των ανθρώπων απέναντι στην ευθύνη των πράξεών τους. Κάτι που η Αρεντ σε προσωπικό επίπεδο βίωσε πολλές φορές, στα χρόνια ιδίως που η «ευθυγράμμιση» με το ναζιστικό καθεστώς φίλων και συνεργατών της (με πιο γνωστή περίπτωση βέβαια του Μ. Χάιντεγκερ) υπήρξε μια πολλαπλώς τραυματική, στα όρια της προδοσίας, εμπειρία.

Τούτων ρηθέντων δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι μέσα από τις συνεντεύξεις αυτές αναδύεται μια Αρεντ θυελλώδης, ειρωνική, κάποτε εξομολογητική, αλλά και έτοιμη να σηκώσει το γάντι και να απαντήσει με πάθος στις αιτιάσεις των επικριτών της. Ευρισκόμενη καταστατικά στο μαγνητικό πεδίο που δημιουργεί, καταπώς ισχυρίζεται, η ένταση ανάμεσα στη θεωρία και την πολιτική πράξη, η Αρεντ ως ενεργή διανοούμενη λαμβάνει ανεπιφύλακτα το μέρος της πράξης. Η σκληρή κριτική που δέχτηκε για τις αναλύσεις της όσον αφορά την περίπτωση Άιχμαν υπήρξε σε προσωπικό επίπεδο οδυνηρή, ωστόσο η δέσμευσή της στην αποκάλυψη της αλήθειας (ακόμη και με κόστος προσωπικό) σε καμία περίπτωση δεν υπονομεύτηκε. Εξάλλου, όπως υποστήριζε κι ο Άιχμαν (και η Αρεντ στο σημείο αυτό μάλλον θα συμφωνούσε μαζί του), «η μεταμέλεια είναι για τα μικρά παιδιά» (σελ. 75).

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ.

{1BSYG}Χάνα Αρεντ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τρεις συζητήσεις{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Στεφανίδης{CR}Εκδ. Μάγμα, σελ. 168{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13 ευρ{4BTIM}ώ