Η «Σμύρνη» των μεγάλων προσδοκιών

Η Πέμπτη 23 Δεκεμβρίου ίσως μείνει στην ιστορία της ελληνικής κινηματογραφίας ως η ημέρα πρεμιέρας, σε μεγάλο δίκτυο αιθουσών, της πολλά υποσχόμενης ελληνικής παραγωγής της Tanweer «Σμύρνη μου αγαπημένη». Μετά τον «Ανθρωπο του Θεού» η ταινία του Γρηγόρη Καραντινάκη έχει όλες τις προδιαγραφές για να γίνει η πρώτη επιτυχία εν μέσω κορωνοϊού. Και το αξίζει.

Βασισμένη στο θεατρικό έργο της Μιμής Ντενίση, η οποία εκτός από το ότι έκανε τη διασκευή του σεναρίου (μαζί με τον Μάρτιν Σέρμαν) πρωταγωνιστεί, καταπιάνεται με την ιστορία μιας πλούσιας οικογένειας Ελλήνων της Σμύρνης, θυμάτων του ολοκαυτώματος του 1922. Η μεταφορά στον κινηματογράφο υπήρξε προσωπικό όραμα της Μιμής Ντενίση και το υπηρέτησε με πάθος, στοχεύοντας να αναπαραστήσει πειστικά την ατμόσφαιρα της τραγικής εκείνης περιόδου.

Η ταινία το κατάφερε, και μάλιστα σε όλους τους τομείς: από την «κιτρινωπή», ρετρό φωτογραφία του Σίμου Σαρκετζή («Το τελευταίο σημείωμα») και τα επιμελημένα σκηνικά των Ηλία Λεδάκη, Γιάννη Παπαδόπουλου, Μιχάλη Σαμιώτη ως τα κοστούμια, φροντισμένα «στην πένα», της Φωτεινής Δήμου μα και το μοντάζ του Λάμπη Χαραλαμπίδη. Οσο για τους ηθοποιούς, το γεγονός ότι οι περισσότεροι είχαν ήδη την εμπειρία του θεατρικού έργου φαίνεται ότι ανήκε στα συν γιατί όλοι «ζουν» τους ρόλους τους. Ανάμεσα σε αυτούς οι: Λεωνίδας Κακούρης, Κρατερός Κατσούλης, Ταμίλλα Κουλίεβα, Κατερίνα Γερονικολού, Χρήστος Στέργιογλου, Γιάννης Εγγλέζος, Ντίνα Μιχαηλίδου, Νέδη Αντωνιάδη, Αναστασία Παντούση, Γιάννης Βογιατζής και ο Τούρκος Μπουράκ Χακί.

Χάρη στο μαγείρεμα όλων των παραπάνω κάτω από τη ματιά του «σεφ» Καραντινάκη, η «Σμύρνη», με τη σχετική βοήθεια της μαγειρικής (η συνταγή της «Πολίτικης κουζίνας» καλά κρατεί!), πέτυχε τον στόχο της. Η κινηματογραφική ιστορία της οικογένειας Μπαλτατζή που από τη μια στιγμή στην άλλη είδε την πολυτέλεια στην οποία ζούσε να μετατρέπεται σε στάχτη, δεν έχει σε τίποτα να ζηλέψει μια πλούσια «α λα Χόλιγουντ» υπερπαραγωγή. Ακόμα και η μείξη των πρωτοφανών οπτικοακουστικών εφέ της καταστροφής (περίπου το 1/3 της ταινίας) με το δράμα της ιστορίας διακρίνεται από μια ευπρόσδεκτη ισορροπία. Αξίζει να θυμίσουμε ότι για τα εσωτερικά γυρίσματα της Μυτιλήνης χρησιμοποιήθηκε η Βίλα Αλεπουδέλη, το σπίτι όπου πέρασε πολύ χρόνο από τη ζωή του ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης. Αργότερα, στην Αθήνα, η παραγωγή προχώρησε σε ένα ακόμη πιο φιλόδοξο βήμα. Σκηνικά που παρουσιάζουν τη Σμύρνη στα χρόνια της λαμπρότητάς της (1915-1922) χτίστηκαν ειδικά για την ταινία στο Φάληρο.

Και στους δύο χώρους ο εντυπωσιασμός ήταν δεδομένος «προδίδοντας» το μέγεθος της παραγωγής (ανεπίσημες πηγές αναφέρουν ότι το κόστος έφτασε τα 4.000.000 ευρώ). Ομως ο Γ. Καραντινάκης δεν φοβήθηκε την πίεση της μεγάλης παραγωγής λόγω υψηλού κόστους. Στο κάτω κάτω είχε κάνει την πρακτική του στη σχολή κινηματογράφου στην πρώην Σοβιετική Ενωση στη… «Μάχη του Στάλινγκραντ», ενώ η πρώτη του ταινία, «Η χορωδία του Χαρίτωνα» (2002), είχε κόστος πάνω από 1 εκατ. ευρώ. Ο σκηνοθέτης είναι της άποψης ότι «όλα μπορούν να αποκτηθούν με τη ζύμωση», οπότε η τεχνογνωσία για μια τόσο ακριβή ταινία συνέπλευσε με τους καλλιτεχνικούς όρους. Ο ρεαλισμός με την απόλυτη έννοια του όρου ποτέ δεν άρεσε στον Καραντινάκη και αυτό οφείλεται στις κινηματογραφικές σπουδές στην ΕΣΣΔ, οι οποίες τον βοήθησαν να αναπτύξει μια αγάπη προς τον μαγικό ρεαλισμό ή, όπως ο ίδιος το θέτει, «σε μια πιο στυλιζαρισμένη έκφραση της πραγματικότητας».

Και ναι, αυτός ο μαγικός ρεαλισμός είναι διάχυτος στη «Σμύρνη», από την οποία ωστόσο θα μπορούσε να λείπει ένα μέρος από το πρώτο μισό, το οποίο «ασφυκτιά» μέσα στις δεξιώσεις και τα πάρτι της Σμύρνης που τελικά χρησιμεύουν μόνον ως μια αντανάκλαση της ευμάρειας μέσα στην οποία ζούσε η οικογένεια Μπαλτατζή. Να όμως που ακόμα και αυτές οι σκηνές εξυπηρετούν την ιστορική αλήθεια με ακρίβεια: η ταινία δεν στέκεται μόνο στα εγκλήματα που έγιναν από τους Τσέτες του Κεμάλ Ατατούρκ, αλλά επισημαίνει και την εγκληματική αδιαφορία των ξένων και Ελλήνων, οι οποίοι δεν πρόσφεραν την – έστω στοιχειώδη – ανθρώπινη βοήθεια σε όσους βρίσκονταν μπροστά στον βέβαιο θάνατο.

Ενα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία που ο Καραντινάκης ανακάλυψε κατά την προσωπική του έρευνα ήταν μια γελοιογραφία της εποχής δημοσιευμένη σε έντυπο μεγάλου κύρους: η ντυμένη στη χλιδή, αριστοκρατική, πλούσια Συρία λέει ειρωνικά στη ρακένδυτη, κουρελιασμένη Ελλάδα που κλαίει: «Εγώ δεν θα γίνω ποτέ σαν εσένα». Γιατί εκείνη την εποχή υπήρξαν πρόσφυγες της Σμύρνης που τράβηξαν προς τον Νότο και την Αφρική.

Μια σύμπτωση που έχει σημασία διότι ο παράγοντας της Συρίας και των σημερινών προσφύγων είναι το στοιχείο που στο σενάριο συνδέει την καταστροφή με το 2015 (ο χρόνος δραματουργίας). «Οταν είδα αυτό το σκίτσο, κατάλαβα το μοτίβο της ταινίας που είναι δύο λέξεις: υποφέρουμε όλοι» λέει ο σκηνοθέτης. «Σε αυτές τις τραγωδίες, όταν η κατάσταση εκτρέπεται, βγαίνουν όλοι χαμένοι. Νικητές δεν υπάρχουν». Θα πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι το «κλείσιμο» αυτής της σύνδεσης του παρελθόντος με το παρόν είναι το μόνο σημείο τής κατά τα άλλα άψογης ταινίας που κατά κάποιο τρόπο μένει ανολοκλήρωτο.

Βαθμολογία: 7

«The Matrix resurrections» (ΗΠΑ, 2021). Πριν από 22 χρόνια η ταινία φαντασίας «The Matrix» έδινε νέες διαστάσεις στο κινηματογραφικό θέαμα. Σ’ εκείνη, που σκηνοθέτησαν οι αδελφοί Λάρι και Αντι Γουατσόφσκι, ο Κιάνου Ριβς υποδύθηκε τον Νέο, έναν νεαρό χάκερ των ηλεκτρονικών υπολογιστών, ο οποίος κάποια στιγμή αντιλαμβάνεται ότι η «πραγματικότητα» που μέχρι τότε ζούσε δεν είναι παρά ένα εικονικό περιβάλλον και ότι όλα είναι κρυμμένα μόνο στην «τράπεζα πληροφοριών» ενός μελλοντικού, σατανικού συστήματος, ονόματι Matrix. Εν έτει 2199, οι μηχανές έχουν καταλάβει τον κόσμο και ο «εκλεκτός» αυτός χάκερ αναλαμβάνει ως νέος Μεσσίας τον πόλεμο εναντίον τους. Αν και πολύ δύσκολα το φιλμ μπορούσε να ερμηνευτεί, σε κέρδιζε με την πρωτόγνωρη (και πρωτοποριακή) αισθητική του. Σημείωσε τεράστια επιτυχία και το ακολούθησαν δύο ακόμη ταινίες, κλώνοι του πρώτου, για την ολοκλήρωση της τριλογίας.

Μια επιστροφή στην ίδια ιστορία σήμερα, και μάλιστα με σκηνοθέτη τον έναν εκ των δύο Γουατσόφσκι (που εν τη πορεία, όπως και ο αδελφός του, άλλαξε φύλο και είναι πια η Λάνα Γουατσόφσκι – πρώην Λάρι), δεν φαίνεται να έχει και τόσο νόημα ή και αν έχει θα το εκτιμήσουν κυρίως οι φαν της σειράς. Οπως και ο θεατής, ο Ριβς βρίσκεται και πάλι εγκλωβισμένος στο χάος πολλαπλών πραγματικοτήτων, με παλιούς χαρακτήρες να εμφανίζονται με νέα πρόσωπα (π.χ. ο Μορφέας του Λόρενς Φίσμπερν έχει τώρα τη μορφή του Γιάχα Αμπντούλ Ματέν ΙΙ και ο πράκτορας Σμιθ του Χιούγκο Γουίβινγκ έχει τη μορφή του Τζόναθαν Γκροφ) ή με τα ίδια, όπως συμβαίνει με τον Νέο και την Τρίνιτι (Κάρι Αν Μος). Υπάρχουν και καινούργιοι χαρακτήρες (Τζέσικα Χάνγουικ, Νιλ Πάτρικ Χάρις), οι οποίοι παίζουν τον δικό τους, μυστηριώδη (ή ακατανόητο) ρόλο, υπάρχουν κάτι περίεργα «εσωτερικά» ανέκδοτα για την εταιρεία παραγωγής της ταινίας, τη Warner Bros, και μια σαφώς ισχυρότερη παρουσία του γυναικείου φύλου έτσι ώστε η λογική του τελευταίου «Matrix» να συμβαδίζει με το πνεύμα της εποχής. Αυτό που όμως πάνω απ’ όλα υπάρχει είναι μια προσπάθεια εντυπωσιασμού με ήδη χρησιμοποιημένα υλικά που παραπέμπουν στην πραγματική μορφή της ταινίας: ξαναζεσταμένο φαγητό.

Βαθμολογία: 4

Η αυστραλέζικη ταινία «Μπέιμπ, το ζωηρό γουρουνάκι» (1995) είχε προκαλέσει σε εκατομμύρια κόσμο ποικίλα συναισθήματα, κυρίως συγκίνηση, καθώς με άξονα το χιούμορ προσπαθούσε να μπει στην ψυχοσύνθεση του γουρουνιού, ενός αθώου πλάσματος, το οποίο γεννιέται με την προοπτική της σφαγής. Ο στόχος τής «Gunda» (ΗΠΑ / Αγγλία / Νορβηγία, 2020) του Βίκτορ Κοσακόφσκι ενδεχομένως να ήταν ο ίδιος, μόνο που σε αυτή την περίπτωση μιλάμε για ντοκιμαντέρ του οποίου το γύρισμα, θα πρέπει να θεωρηθεί άθλος. Η ασπρόμαυρη αυτή ταινία αρχίζει και κλείνει με το ίδιο πλάνο, την είσοδο ενός στάβλου, του «σπιτιού» της γουρούνας. Η εισαγωγή είναι ταυτόσημη με το θαύμα της ζωής, η γουρούνα Γκούντα έχει γεννήσει μια μικρή στρατιά γουρουνιών, τα οποία την περιτριγυρίζουν επίμονα, αεικίνητα, πεινασμένα. Μόνο που τα βλέπεις, δεν μπορείς παρά να χαμογελάσεις. Παρατηρώντας τα ενώ βυζαίνουν τη μάνα, βλέπεις και πόσο διαφορετικός είναι ο χαρακτήρας του καθενός. Ακολουθεί η ανατροφή τους, την ώρα που ο φακός του Κοσακόφσκι «ακτινογραφεί» όλη την περιοχή, παρακολουθώντας με όρεξη και προσοχή στη λεπτομέρεια τη ζωή άλλων πλασμάτων, αγελάδων και πετεινών. Το σκληρό φινάλε είναι αναπόφευκτο, όμως δεν θα επισκιάσει την υπέροχη αρμονία που έχεις νιώσει να σε αγκαλιάζει: τη θαυματουργή αρμονία της φύσης, από την οποία απουσιάζει ο ανθρώπινος παράγοντας, όπως και η μουσική. Τα τιτιβίσματα των πουλιών, το θρόισμα των φύλλων, το τεμπέλικο «τραγούδι» των κοκόρων συνοδεύουν αυτόν τον τόσο ιδιαίτερο ήχο που βγαίνει από τη μύτη και τον φάρυγγα των γουρουνιών.

Βαθμολογία: 8

• Προβάλλεται επίσης το παιδικό animation «Φεγγαρόσκoνη» («Moonbound», Γερμανία, 2021), το οποίο στηρίζεται σε μια σειρά παιδικών μυθιστορημάτων και αφηγείται την προσπάθεια ενός εφήβου να βρει την απαχθείσα αδελφή του με τη βοήθεια ενός εντόμου και ενός μάγου.