Ανάπτυξι στίλβοντος Εμπειρίκου

Στέργιος Μήτας

Ο ποιητής, οι πόλεις, τα πουλιά

Ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος, έχει ειπωθεί ξανά αυτό, αγαπάει πολύ τα πουλιά. Μόνο στις σελίδες της Ενδοχώρας (1945) εμφανίζονται ενδεικτικά: πεταλούδες, νυκτοπούλια, χελιδόνια, κορυδαλλοί και κοτσύφια, ένας κόραξ, δυο λελέκια, το «περιστέρι των παλμών», οι «λογισμοί της ηδονής πουλιά», το δεκαπεντασύλλαβο «χρυσό πουλί καλό πουλί πουλί λαμπρό μαντάτο» – και βεβαίως το «ηρωικό […] ασύγκριτο πουλί της οικουμένης Ανδρέας Μπρετόν».

Δεν είναι λοιπόν απρόσμενο: Το ποίημα εκείνο, που – στην ίδια συλλογή – εξαγγέλλει, ούτε λίγο ούτε πολύ, τον συντελεσμένο θρίαμβο του ποιητικού κινήματος του υπερρεαλισμού, φέρει στον τίτλο του το πλέον δηλωτικό σημείο των πουλιών, το ράμφος («Ράμφος, ή η νίκη του υπερρεαλισμού»):

«Η πόλις εδραιώθηκε και στέκει / Μέσα στη δόξα της καθώς καθρέπτης του καιρού της / Οι μιναρέδες της λογχίζουνε και δρέπουν / Τα σύννεφα της ηδονής / Η πόλις σκόρπισε τα δώρα της στο νάμα / Μιας εποχής που δεν μαραίνεται στον χρόνο […]».

Οι υπερρεαλιστές, ας το θυμηθούμε εδώ, αγαπούν πολύ και τις πόλεις-ποιητικές ουτοπίες. Ο Εμπειρίκος αναγγέλλει τη νίκη της ποίησης ως εδραίωση μιας πόλης (άρα, θα λέγαμε: ως μιας κοινωνικής σχέσης-συνθήκης). Γέννημα και καθρέπτης όπως το λέει του καιρού της, μα και αμάραντη, ακηλίδωτη – εφεξής – στον χρόνο. Και το πλέον αξιοπρόσεκτο: δεν πρόκειται για κάποιον τόπο νοσταλγίας ή ένα άσυλο των ποιητών, όπως οι πόλεις του συνοδοιπόρου Νίκου Εγγονόπουλου, π.χ. η Σινώπη («το όνομα – το επίσημο – της “Πόλεως-Σύννεφο”») ή το Ελμπασσάν («μια πόλις μεγάλη, όπου μπορώ να την περιγράψω λεπτομερέστατα λέγοντας για ένα τραγούδι – σε άγνωστη, βέβαια, γλώσσα»). Η πόλις του Εμπειρίκου λογχίζει με τους μιναρέδες της τους ουρανούς· έχει ωστόσο και κάτι από τη γνώριμη, τη δική μας γη, και τις γυναίκες που αγαπάμε: καθώς το διαγράφει με ένα γλυκό παραξένισμα – και μια θαυμάσια ρίμα εσωτερική – το κλείσιμο των στίχων: «[…] Μιας εποχής τρανής γαλανομάτας / Με ελιές της Καλαμάτας στα μαλλιά της».

Βασίλης Αμανατίδης

Γλώσσα υψιπετής μαζί και παιχνιδιάρικη

Ούτε ο Εμπειρίκος ούτε ο Εγγονόπουλος στάθηκαν τόσο δεσμευτικοί και κανονιστικοί για τους συγκαιρινούς και κατοπινούς τους όσο ο Σεφέρης και ο Ελύτης. Τον Εμπειρίκο τον προστάτευσε, μου φαίνεται, η αμιγέστερη σουρεαλιστική ελευθερία και η σεξουαλικότητα της ποίησής του. Ωστόσο και από τον Εμπειρίκο – όπως και από όλη τη γενιά του ’30 – κρατώ κυρίως αυτό που με ταλαιπωρεί, γιατί δεν το διαθέτω στην αφθονία και στην ποιότητα που η εποχή του το διέθετε: τη μυθοποιητική, μυθογόνο, διαρκώς επανορθωτική και ενοποιητική τους διάθεση. O συνήθως ρωμαλέος, πανηγυρικός τόνος του Εμπειρίκου – σχεδόν μετασικελιανικός – με ενθουσιάζει και με αποθαρρύνει. Δεν είμαι αυτής της αισιοδοξίας άνθρωπος. Αυτοί είναι, άλλωστε, πολύ, συχνά απελπιστικά «ανδρικοί» ποιητές, που ονοματίζουν τον κόσμο ως νέοι Αδάμ, αυτοδιορισμένοι από τον Θεό – ποιητές που καταφάσκουν, γνωρίζουν και τα πάντα ορίζουν. Τον θαυμάζω όμως για πολλά. Ενα από αυτά, το θάρρος και η τόλμη της τρομερής, ακραιφνώς και θαυμαστά σουρεαλιστικής Υψυκαμίνου του, που τόσο κριτικό μπερντάκι έφαγε στην εποχή της. Αγαπημένο μου ποίημά του όμως είναι, θαρρώ, το τελευταίο μέρος της Ενδοχώρας του, ο τριακονταπενταμερής «Πλόκαμος της Αλταμίρας» (που, ναι, τον λογαριάζω για ένα – και, ως ένα, αριστουργηματικής δραματουργίας – συνθετικό ποίημα), ενώ πώς να μην εντυπωσιάζεται κανείς από την υποβλητική άσκηση στην Ουτοπία, την ερωτική έκσταση κι ευδαιμονία, που είναι η Οκτάνα. Εκείνο που όντως ξεχωρίζει και αναβιβάζει τον Εμπειρίκο είναι η καθαρή επιθυμία, η πρωτοκαθεδρία που έδωσε στο φροϊδικό ID, αλλά και – μια φωτογραφία του να δει κανείς, αρκεί – το ολόχαρο καταφατικό του γέλιο, τα «φλερτώδη» σπινθηροβόλα μάτια, η καλοζωισμένη του αστική παραφορά. Πολύ καθυστερημένα, αναγνώρισα πως μέγιστη εφεύρεσή του είναι η παράδοξη, εξόχως πεποιημένη, υβριδική μεικτή γλώσσα του, η οποία εξυπηρετεί θαυμάσια τη δαιμόνια μηχανή παραγωγής αισιοδοξίας της ποίησής του, και ταυτόχρονα παραμένει υψιπετής και μαζί παιχνιδιάρικη, μεγεθυσμένη και μεθυσμένη, βουτηγμένη στη ρητορεία και παντελώς αθωωμένη μέσω ενός πρωτόπλαστου χιούμορ. Είναι, θαρρώ, κυρίως αυτό του το επίτευγμα που έχει καταστήσει παραδόξως τόσο οικεία σε εμάς την – πολλαπλών ιδεολογικών κι αισθητικών καταβολών – ανοικειότητα της φωνής του.

Ολγα Παπακώστα

Inland empire

Οταν πρωτοεμφανίστηκε το 1935, η ποίηση του Εμπειρίκου ήρθε αμέσως αντιμέτωπη με τη χλεύη της κριτικής: «…μία συλλογή ποιημάτων που να ημπορεί να διώξη την μελαγχολίαν και να χαροποιήσει έτσι άφθονα και αυθόρμητα τον άνθρωπο δεν υπήρχε έως σήμερα. […] Η Υψικάμινος είναι ένα ωραίον βιβλίον, πολύτιμον ως βιβλίον τέρψεως δι’ οικογενειακάς συναναστροφάς. Ημπορεί κανείς να περάσει αξέχαστες ώρες ευθυμίας. Και η εποχή μας είναι τόσον αποκρουστικά πένθιμη…» είχε γράψει στην Πρωία ο Μυριβήλης. Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα, ως φανατική θαυμάστρια του μεγάλου μας ποιητή, αναρωτιέμαι αν εκείνα τα ειρωνικότατα σχόλια θα μπορούσαν να ισχύσουν και κυριολεκτικά. Πράγματι, ο Εμπειρίκος δεν έγινε ποιητής «διά της λύπης», αλλά διά της χαράς. Ανέδειξε τη γλώσσα ως βασιλική οδό όχι μόνο προς την ελευθερία, αλλά και προς την ευτυχία. Τα ποιήματά του με λιβιδινική ορμή «καταρράκτου» μεταμορφώνουν το υποσυνείδητο από ζοφερό εφιάλτη σε πολύβουο playground. Προσωπικά τα συνιστώ ως πρώτης τάξεως αντικαταθλιπτικό. Αν και συνήθως δεν μου αρέσουν τα αισιόδοξα ποιήματα, για σας, κύριε Εμπειρίκο, θα κάνω μια εξαίρεση. Δεν ξέρω πώς τα καταφέρνετε, ίσως και λόγω ειδικότητας, αλλά το ευφρόσυνο όραμά σας για τον κόσμο, η καθαρεύουσα, οι χρονικές αυξήσεις των ρημάτων, η παρά προσδοκίαν επιλογή των λέξεων, η στιλβηδών των εικόνων σας, η παλλομένη οξύτης του πνεύματός σας, κάτι κάνουν και με θεραπεύουν από την κατάθλιψη. Στις δύσκολες ώρες καταφεύγω στην Ενδοχώρα σας και διαβάζω το «Εαρ σαν πάντα». Παντού και πάντα καλοσύνη. Τύφλα να ‘χουν τα λαντόζ.

info

Συμμετέχουν: Βασίλης Αμανατίδης, Ορφέας Απέργης, Ειρήνη Βακαλοπούλου, Χάρης Γαρουνιάτης, Ειρήνη Γκόλτσιου, Αννα Γρίβα, Κατερίνα Ηλιοπούλου, Παναγιώτης Ιωαννίδης, Κορίνα Καλούδη, Δήμητρα Κωτούλα, Παυλίνα Μάρβιν, Στέργιος Μήτας, Ιφιγένεια Ντούμη, Ολγα Παπακώστα, Θοδωρής Ρακόπουλος, Χρήστος Σιορίκης, Δανάη Σιώζιου και Μάριος Χατζηπροκοπίου. Η εκδήλωση θα προβληθεί στις 15/12 στις 19.30, στα κανάλια YouTube της Ελληνοαμερικανικής Ενωσης και του «Με τα λόγια (γίνεται)» και στο Facebook της Ελληνοαμερικανικής Ενωσης.