«Στον Σούμπερτ ταυτίζομαι με το αίσθημα της μοναξιάς»

Το ερχόμενο Σάββατο ο σπουδαίος μαέστρος και πιανίστας Κρίστοφ Εσενμπαχ εμφανίζεται στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών για να ερμηνεύσει το εμβληματικό «Χειμωνιάτικο ταξίδι» του Φραντς Σούμπερτ. Τη σκηνή της αίθουσας Χρήστος Λαμπράκης μοιράζεται με τον επί χρόνια συνεργάτη του Ματίας Γκέρνε, διακεκριμένο ερμηνευτή του γερμανικού λιντ, αποκαλύπτοντας το «καινούργιο» που αναζητούν σε κάθε καλλιτεχνική τους διερεύνηση. Ο σουπερστάρ του πόντιουμ, που αναμένεται στην Αθήνα και τον ερχόμενο Μάιο για να διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών σε έργα Μότσαρτ και Μπραμς, αλλά και το καλοκαίρι την Ορχήστρα Νέων στην Καλαμάτα, μίλησε στο «Νσυν». «Το κοινό με βάζει σε άλλη κατάσταση: κατ’ αρχάς, στην πραγματικότητα. Ξέρω ότι πρέπει να δώσω το καλύτερο, αφού ο ακροατής έχει έρθει με αυτή την προσδοκία. Δεν παύω να εκπλήσσομαι που το κοινό αναγνωρίζει σ’ εμένα αυτό που είναι η βαθύτερη αλήθεια μου και είμαι πραγματικά πολύ ευγνώμων γι’ αυτό».

Τον Φεβρουάριο ο Κρίστοφ Εσενμπαχ θα κλείσει τα 82 χρόνια (είναι γεννημένος στις 20 Φεβρουαρίου του 1940) διατηρώντας εφηβικό πάθος για την τέχνη του. Από τότε που κάθισε για πρώτη φορά στο πιάνο σε ηλικία οκτώ ετών, υπό την καθοδήγηση της θετής του μητέρας, αντιλήφθηκε ότι μόνο μέσα από τη μουσική μπορεί να εκφραστεί και να τοποθετηθεί στον κόσμο. Αυτή η σχέση βάθυνε μέσα από υπέροχες συνεργασίες και συναντήσεις με θρυλικούς μουσικούς, όπως τα μαθήματα διεύθυνσης από τον Γκέρογκ Σελ, ο οποίος είχε εντυπωσιαστεί από τη μουσικότητά του. Ηταν η εποχή που κυριαρχούσε η εικόνα του αυτοκράτορα του βάθρου, ο οποίος «βασιλεύει» με σταθερό χέρι. Δίπλα στον Κάραγιαν είδε μια άλλη αντιμετώπιση, αφού ήταν από τους πρώτους μαέστρους που δεν δούλευαν με δικτατορικό τρόπο. Οσοι έχουν συνεργαστεί με τον γερμανό πιανίστα και αρχιμουσικό μιλούν για την εγκάρδια και ζεστή φύση του. Χαρακτηριστικά που αποτυπώνονται – μεταξύ άλλων – στις περισσότερες από τις 80 αριστουργηματικές ηχογραφήσεις, όπου αποκαλύπτει τα αιώνια έργα με μοναδική δεξιοτεχνία το δικό του τρυφερό και ιδιαίτερο βλέμμα.

Πώς μπορεί να συνδεθεί το «Χειμωνιάτικο ταξίδι» με το σήμερα; Πώς πιστεύετε δηλαδή ότι νοηματοδοτείται ξανά αυτό το αριστουργηματικό έργο μετά την εμπειρία της πανδημίας;

Είναι μια άχρονη δημιουργία αφού δεν αναφέρεται σε κάποια αρρώστια ή σε κατάθλιψη. Δεν έχει δηλαδή λέξεις που να παραπέμπουν σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Αυτό ίσως είναι και το χαρακτηριστικό όλων των μεγάλων δημιουργημάτων. Το «Χειμωνιάτικο ταξίδι» δεν προσδιορίζεται από την εποχή του και σίγουρα δεν μπορεί να πει κανείς ότι είναι επιφορτισμένο με έναν συγκεκριμένο σκοπό. Φυσικά, είναι μια δήλωση πένθους και λύπης. Μόνο αυτή η ανάγνωση όμως θα περιόριζε το νόημά του και θα του στερούσε ένα κομμάτι από την αληθινή του διάσταση. Είναι κάτι περισσότερο από αυτό. Για μένα το «Χειμωνιάτικο ταξίδι» είναι η έκφραση της ανθρώπινης τραγωδίας, της ανθρώπινης ψυχής. Της ανθρώπινης μοναχικής ψυχής.

Υπάρχει κάτι όμως με το οποίο συνδέεστε άμεσα μαζί του;

Είναι πολλά τα σημεία με τα οποία μπορεί να δει κανείς κομμάτια από τον εαυτό του και τις προσωπικές του αναζητήσεις. Αυτά ίσως να μεταβάλλονται στο πέρασμα των χρόνων. Παρατηρείς, αντιλαμβάνεσαι και διαισθάνεσαι διαφορετικά πράγματα κάθε φορά που το ακούς. Το στοιχείο εκείνο που διαποτίζει το έργο και με το οποίο συνδέομαι περισσότερο είναι εκείνο της μοναξιάς. Το να μην μπορείς να συνδεθείς με τον κόσμο, ως έχει. «Fremd bin ich eingezogen, Fremd zieh’ ich wieder aus». «Ηρθα εδώ ξένος, φεύγω ξένος».

Με τον Ματίας Γκέρνε ερμηνεύσατε για πρώτη φορά το έργο δισκογραφικά το 2014. Τι καινούργιο υπάρχει τώρα στην εκτέλεση, δεδομένου ότι τα σημαντικά έργα σε κάθε τους προσέγγιση έχουν κάτι νέο ν’ αναδείξουν;

Ετσι είναι και πράγματι έχει μεσολαβήσει αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι απολύτως λογικό να έχουν επέλθει αλλαγές σε όλους. Κανείς μας δεν είναι ίδιος, τα πάντα είναι διαφορετικά. Οι οπτικές γωνίες είναι άλλες. Τώρα πια υπάρχει μια άλλη θέαση και σε ό,τι αφορά το συναισθηματικό κομμάτι αλλά και το καλλιτεχνικό σκέλος. Αυτό αφορά και εμένα και τον Ματίας. Ομως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το έργο παραμένει το ίδιο και είναι οι τελευταίες λέξεις του Σούμπερτ και αυτό επιχειρούμε κάθε φορά να υπογραμμίσουμε.

Ποιο είναι το στοιχείο αυτής της συνεργασίας που θέλετε να φωτίσετε;

Μπορώ να πω ύστερα από τόσα χρόνια καλλιτεχνικής σύνδεσης με τον Ματίας ότι είναι η βαθιά αλληλοκατανόηση της μουσικής προσωπικότητας του ενός και του άλλου. Είναι από τα δώρα που φέρνει η πολύχρονη συναναστροφή με τους συνεργάτες σου, που δίνεται η δυνατότητα να αφουγκραστεί ο ένας τον άλλον. Και προσπαθούμε να το δείξουμε τόσο μέσα από το πιάνο όσο και μέσα από το τραγούδι.

Το ελληνικό κοινό έχει τη χαρά και την τιμή να σας ακούσει ξανά. Τι σας κέρδισε από την Ελλάδα;

Πολλά θα μπορούσα να πω πάνω σε αυτό. Αλλά αν έπρεπε να ξεχωρίσω κάτι, θα ήταν το ότι η ελληνική ψυχή νιώθει τα βαθιά συναισθήματα. Και αυτό είναι κάτι που το διέκρινα από πολύ νωρίς.

Είχατε πει κάποτε: «Κάθε πολιτικός και κάθε τρομοκράτης πρέπει να ακούνε τον Μπαχ για μία ώρα, τότε ο κόσμος θα φαινόταν λίγο διαφορετικός». Τι σας κάνει τόσο αισιόδοξο που πιστεύετε στη δύναμη της μουσικής;

Η μουσική αντανακλά κάθε λεπτομέρεια της ψυχής μας και μιλά εκ μέρους αυτών των λεπτών εκφάνσεων. Ως εκ τούτου οι άνθρωποι εάν μπορέσουν να συνδεθούν και να ταυτιστούν με αυτές τις λεπτές υφές, θα καταφέρουν να πάρουν πολλή δύναμη και θάρρος. Αυτό που ισχύει για τη μουσική του Μπαχ ισχύει και για τη μουσική του Σούμπερτ.

Πόσο ταυτίζεστε με τον λυρισμό του «Χειμωνιάτικου ταξιδιού»;

Κάθε τραγούδι είναι άμεσα εξαρτημένο από τον λόγο. Οπως, για παράδειγμα, ο κύκλος «Η ωραία μυλωνού», σε ποίηση του Βίλχελμ Μίλερ, συχνά υποβαθμίζεται και υποστηρίζεται ότι αποκτά αξία μόνο μέσα από τη μουσική του Σούμπερτ, το ίδιο συμβαίνει κατά κάποιον τρόπο και στο «Χειμωνιάτικο ταξίδι». Δεν το πιστεύω καθόλου. Τα ποιήματα ειδικά στο «Χειμωνιάτικο ταξίδι» είναι πάρα πολύ άμεσα, σχεδόν εξπρεσιονιστικά. Και αυτός είναι ο λόγος που κάνει τα ποιήματα του έργου πάρα πολύ μοντέρνα και σύγχρονα.

Εχει θέση ο λυρισμός στην εποχή μας;

Ζούμε σε έναν τραγικό, σκοτεινό και ανυπόφορο κόσμο, γι’ αυτό και χρειαζόμαστε λυρισμό περισσότερο από ποτέ. Εχουμε ανάγκη τα εκλεπτυσμένα συναισθήματα και την εκλεπτυσμένη δομή από την οποία είναι φτιαγμένη η ψυχή μας. Και σε αυτό πρέπει να στραφούμε.

Τι συμβολίζει ο «leiermann» και γιατί είναι τόσο εμβληματική στιγμή μέσα στον κύκλο;

Το «Χειμωνιάτικο ταξίδι» δεν θεωρώ ότι αποτυπώνει το τέλος. Για μένα είναι μια διαδρομή χωρίς τέλος. Οπότε και ο «leiermann» είναι ο συνοδός σε αυτό το ταξίδι με τα θλιμμένα του τραγούδια και με τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο.

INFO
«Χειμωνιάτικο ταξίδι», Φραντς Σούμπερτ, πιάνο Κρίστοφ Εσενμπαχ, τραγούδι Ματίας Γκέρνε. Στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος, το Σάββατο 4 Δεκεμβρίου στις 20.30
Ο μεγάλος μαέστρος θα επιστρέψει στο Μέγαρο στις 20 Μαΐου 2022 για να διευθύνει το 20ό Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα σε ρε ελάσσονα του Μότσαρτ συμπράττοντας με την πιανίστα Νεφέλη Μούσουρα. Το καλοκαίρι θα συμπράξει με την Underground Youth Orchestra σε συναυλία που θα πραγματοποιηθεί στην Καλαμάτα.