Υπάρχουν όρια {LF}στην ανάπτυξη;

Η αντίληψη ότι η ανθρώπινη ιστορία χαρακτηρίζεται από μια επιταχυνόμενη οικονομική ανάπτυξη, οριζόμενη ως διαρκώς αυξανόμενη παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών, είναι ένα κατεξοχήν γέννημα της νεωτερικότητας. Αλλωστε αναλογεί σε πραγματικές ιστορικές δυναμικές. Στους οκτώ αιώνες που ακολούθησαν την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν υπήρξε ουσιαστικά καμία οικονομική ανάπτυξη στην Ευρώπη. Ανάμεσα στο 1300 και το 1700 το πραγματικό παραγόμενο προϊόν ανά άτομο μόλις που διπλασιάστηκε. Στις ΗΠΑ στον 20ό αιώνα αυτός ο διπλασιασμός γινόταν κάθε 32 χρόνια.

Μάλιστα ακόμη και εντός της καπιταλιστικής νεωτερικότητας η οικονομική ανάπτυξη δεν είχε πάντα τους ίδιους ρυθμούς. Η εντυπωσιακή αύξηση της παραγωγικότητας ανάμεσα στο 1920 και το 1970 δεν είχε κάτι το αντίστοιχο, ούτε πριν ούτε και μετά. Μάλιστα, στον 19ο αιώνα η οικονομική ανάπτυξη ήταν τόσο διακυβευόμενη ώστε δεν είναι τυχαίο ότι στους στοχαστές εκείνης της εποχής (του Μαρξ συμπεριλαμβανομένου) κυριαρχούσε η ιδέα ότι υπήρχαν ανυπέρβλητα όρια στην οικονομική ανάπτυξη.

Την ίδια στιγμή ήδη από τον 18ο αιώνα αναδύεται μια αντίληψη για το πώς η ανάπτυξη συνδέεται αναγκαστικά με την ανισότητα. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα η ιστορική πρόοδος, νοούμενη ως ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας και ως μετάβαση σε όλο και πιο σύνθετες εκδοχές καταμερισμού εργασίας, θα συνεπάγεται κοινωνίες που θα παράγουν πολύ περισσότερα αλλά θα έχουν και μεγαλύτερη κοινωνική διαστρωμάτωση και κατά συνέπεια κοινωνική ανισότητα. Στα τέλη του 20ού αιώνα αυτό θα κωδικοποιηθεί στην αντίληψη ότι η αυξημένη ανισότητα, δηλαδή η συσσώρευση πλούτου στο ένα άκρο, είναι η αναγκαία συνθήκη, ώστε έστω και ένα μικρό μέρος της οικονομικής ανάπτυξης να καταλήγει και στα πιο φτωχά τμήματα της κοινωνίας. Στην πρώιμη εκδοχή του Μάλθους η αντίληψη ότι η υλική πρόοδος αναγκαστικά θα συνδεόταν με αυξημένη ανισότητα μεταφραζόταν και στην αντίληψη ενός αναπόφευκτου υπερπληθυσμού φτωχών που θα αντιμετώπιζαν πεπερασμένους πόρους. Θα χρειαστεί η εμπειρία μεγάλων κοινωνικών αγώνων ώστε σε κάποιες ιστορικές περιόδους ένα μέρος αυτής της ανάπτυξης να επιστρέψει προς στις υποτελείς τάξεις.

Η ΛΕΣΧΗ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ. Η σκέψη ότι υπάρχουν όρια στην ανάπτυξη εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Βέβαια, στην πιο χαρακτηριστική διατύπωση τότε αυτού του σχήματος, αυτή της ομώνυμης έκθεσης που έγινε στο πλαίσιο της «Λέσχης της Ρώμης», το βασικό επιχείρημα για τα όρια στην ανάπτυξη αφορούσαν την πιθανή εξάντληση των απαραίτητων πρώτων υλών μέσα σε μια συνθήκη υπερπληθυσμού, επιχείρημα συμβατό με μια εποχή όπου λίγο μετά είχαμε την πρώτη μεγάλη πετρελαϊκή κρίση. Αργότερα θα θεωρηθεί ότι ακόμη και αυτό το πρόβλημα μπορούσε να ξεπεραστεί σε μια ανάπτυξη που θα στηριζόταν στην καλύτερη αξιοποίηση των πρώτων υλών, τον περιορισμό της ενεργειακής κατανάλωσης και τη στροφή στις νέες τεχνολογίες. Την ίδια περίοδο, ας πούμε σχηματικά αυτή που σφραγίστηκε από τη λειτουργία του νεοφιλελευθερισμού ως συνεκτικού ιδεολογικού αρμού, επανήλθε και η αντίληψη ότι ανάπτυξη σημαίνει αναγκαστικά και αυξημένη ανισότητα. Βεβαίως, την ίδια στιγμή αποδείχθηκε ότι τα τρέχοντα κύματα τεχνολογικών καινοτομιών δεν οδηγούν στους ίδιους ρυθμούς αύξησης της παραγωγικότητας, ενώ η «ωρίμανση» μιας οικονομίας συνήθως σημαίνει και επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης.

Η κλιματική αλλαγή και ο υπαρκτός κίνδυνος οικολογικής καταστροφής επαναφέρουν το ζήτημα των ορίων στην ανάπτυξη. Ο τρόπος που η καπιταλιστική ανάπτυξη κατεξοχήν στηρίχθηκε στα ορυκτά καύσιμα, τον βασικό παράγοντα που συντελεί στην κλιματική αλλαγή, όπως και το γεγονός ότι η αυξανόμενη ενεργειακή κατανάλωση υπήρξε πλευρά της ανάπτυξης μέχρι τώρα, γεννά το ερώτημα εάν ο τρόπος να αποφευχθεί η κλιματική καταστροφή είναι ουσιαστικά μια συνειδητή αποανάπτυξη, δηλαδή μια επιλογή περιορισμού του ίδιου του υλικού μεταβολισμού των σύγχρονων κοινωνιών, ώστε να αποφευχθεί η δημιουργία συνθηκών που θα έκαναν αβίωτες μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη. Αλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι η ίδια η προσπάθεια των τεχνολογικών, ενεργειακών και παραγωγικών αλλαγών που απαιτεί η αναμέτρηση με την κλιματική αλλαγή ισοδυναμεί όχι με αποανάπτυξη αλλά με ένα νέο πρότυπο ανάπτυξης.

Την ίδια στιγμή το ερώτημα της άνισης κατανομής των παραγωγικών δυνατοτήτων παραμένει. Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα προβλήματα που αναδύονται στην αναμέτρηση με την κλιματική αλλαγή είναι ακριβώς ότι η στρατηγική που εισηγείται για την απαλλαγή από τα ορυκτά καύσιμα δεν απαντάει στην ανάγκη του αναπτυσσόμενου κόσμου για εκείνες τις ενεργειακές και τελικά παραγωγικές δυνατότητες που θα του επιτρέψουν να μπορέσει να πετύχει το άλμα σε συνθήκες διαβίωσης που ο αναπτυγμένος Βορράς έχει συνηθίσει να θεωρεί τουλάχιστον αυτονόητες, κοντολογίς το δικό του δικαίωμα στην ανάπτυξη, σε έναν κόσμο όπου εξακολουθούν να αναπαράγονται όλες οι ανισότητες. Ακόμη και αυτές που αφορούν το δικαίωμα στην αυριανή επιβίωση.

Ανάπτυξη και ισότητα

Πριν ακόμη και τον Μαρξ ο Ρικάρντο είχε διαπιστώσει ότι η μείωση της κοινωνικής ανισότητας περνούσε από να μειώνεται το τμήμα του συνολικού προϊόντος που μετατρέπεται σε κέρδος. Σε μια εποχή που τεράστιο μέρος του συνολικού πλούτου αποτελείται από κέρδη ή δικαιώματα σε μελλοντικά κέρδη (τι άλλο είναι οι χρηματοοικονομικές αποδόσεις;) το αίτημα φαντάζει πέραν συζήτησης. Ομως, εάν πρόκειται να επανεξετάσουμε τον ίδιο τον πυρήνα της ανάπτυξης, γιατί να μην επαναφέρουμε το ερώτημα της ισότητας;