Τα Βαλκάνια πέρα από στερεότυπα

Η ιστορία των Βαλκανίων αποτελούσε πάντα ένα αγκάθι για την «ενσωμάτωσή» τους στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία, αλλά και στην ευρύτερη διάρθρωσή της. Θα έπρεπε να υπάρχει μια συνολική εξέταση της Ιστορίας. Είναι κάτι τέτοιο δυνατόν και σκόπιμο; Θα έπρεπε να υπάρχει απλώς εξέταση κάθε χώρας ξεχωριστά ή να ενσωματωθούν στην εξέταση ευρύτερων γεωγραφικών περιοχών; Ακόμα και ο πρόσφατος – εργαλειακός και πολιτικής σκοπιμότητας διαχωρισμός – σε Δυτικά Βαλκάνια δημιούργησε μια ακόμη διαιρετική τομή σε μια περιοχή που έτσι και αλλιώς αρέσκεται σε αυτές.

Τα Βαλκάνια, είτε γιατί δεν θεωρήθηκαν ένα αυτόνομο ενιαίο κομμάτι στην ευρωπαϊκή ήπειρο αλλά μέρος της Αυστροουγγαρίας ή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είτε γιατί έπεσαν θύματα διάφορων στερεοτύπων – χαρακτηρίστηκαν ως η «πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης» λόγω της εμπλοκής τους στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο – είτε λόγω της διαχρονικά πολύπλοκης θρησκευτικής και εθνικής τους συγκρότησης, οδήγησαν ακόμα και τον Βίσμαρκ στη γνωστή του φράση «Τα Βαλκάνια δεν αξίζουν ούτε τα κόκαλα ενός πομερανού γρεναδιέρου».

Ετσι όταν ένας ιστορικός του βεληνεκούς του Timothy Snyder με την εξαιρετική γνώση και συγκρότηση για θέματα Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης με τη συνεργασία της Katherine Younger επιμελούνται έναν τόμο για τα Βαλκάνια είναι ένα γεγονός που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητο.

Οι επιμελητές του τόμου επισημαίνουν τη σημασία των Βαλκανίων στη συγκρότηση της σύγχρονης εποχής της Ευρώπης, αφού εδώ καλλιεργήθηκε αρχικά η «σταδιακή αντικατάσταση των αντιλήψεων της θρησκείας και της εθνοτικότητας με την ιδέα της υπηκοότητας και του ανήκειν σε ένα κράτος». Αποδίδουν δηλαδή στα Βαλκάνια τον θεμέλιο λίθο της συγκρότησης της νεότερης Ευρώπης, εκείνον του έθνους – κράτους. Ακριβώς πάνω σε αυτή την κομβικής σημασίας επισήμανση βασίζεται και η εισαγωγή του ίδιου του Snyder: «Αν και η τιμή του πρώτου έθνους – κράτους ανήκει στη Γαλλία, θα ήταν ίσως δικαιότερο να θεωρηθούν η Σερβία και η Ελλάδα τα πρώτα γνήσια έθνη – κράτη».

Γεωγραφικό εύρος

Ο Snyder βάζει αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα προβληματική ως άξονα της εισαγωγής του, γύρω πάντως από την οποία δεν περιστρέφεται ο υπόλοιπος τόμος που έχει μεν ενδιαφέροντα άρθρα, αλλά περιορισμένα σε εύρος θεματικό και γεωγραφικό. Οπως επισημαίνει στον ενδιαφέροντα πρόλογο και ο επίκουρος καθηγητής του ΑΠΘ Δ. Λυβάνιος, με μεγάλη γνώση των βαλκανικών ζητημάτων, η Αλβανία απουσιάζει πλήρως από τον τόμο και οι αναφορές στη Ρουμανία είναι περιστασιακές. Θα προσθέταμε και ότι λείπει η Ελλάδα παρά τις κάποιες περιορισμένες αναφορές που δεν συγκροτούν μια ολοκληρωμένη αναφορά. Μια προσωπική εκτίμηση είναι ότι η Ελλάδα λείπει από τη ματιά των βαλκάνιων ιστορικών γιατί μάλλον δεν θέλουν να της αποδώσουν το «εθνικό πρωτείο» στην περιοχή και από τη Δυτική ματιά ως μια δύσκολη υπόθεση ένταξης στην ευρωπαϊκή ιστορία. Χρειάστηκαν 200 χρόνια εξάλλου για να επισημανθεί η παγκόσμια σημασία της Ελληνικής Επανάστασης και να ξεφύγουμε από το η «Επανάσταση του Μοριά» όπως την αντιμετωπίζει ακόμα και σήμερα η τουρκική ιστοριογραφία ή μιας Επανάστασης με περιορισμένο ενδιαφέρον.

Ο παρών τόμος αποτελείται από έξι κεφάλαια τα οποία πραγματεύονται κυρίως κοινωνικές και ιδεολογικές εξελίξεις στη Σερβία, τη Βουλγαρία και τη Δαλματία και κάποια σποραδικότερα στοιχεία για άλλες χώρες. Αν και όπως επισημάναμε υπάρχει ένα κενό αντιπροσώπευσης και εκπροσώπησης γεωγραφικών περιοχών και θεματικών ενοτήτων η συμπερίληψη των Βαλκανίων ως κομμάτι της ευρωπαϊκής ιστορίας είναι η σημαντικότερη παρακαταθήκη του τόμου, και της σύλληψης του αντιαυτοκρατορικού νήματος που ξεκινά στη περιοχή και καταλήγει στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Snyder υπογραμμίζει την ανάγκη εξέτασης ή επανεξέτασης της ιστορίας των Βαλκανίων με τον πιο χαρακτηριστικό ίσως τρόπο: «Για όσους από εμάς επιχειρούμε να καταγράψουμε μια εύλογη ευρωπαϊκή ή παγκόσμια ιστορία, τα Βαλκάνια θα μπορούσαν να είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης».