Ενα σύγχρονο παραμύθι {LF}για τον παλιό κόσμο

Πριν από έναν ακριβώς χρόνο, έχοντας μόλις ανακαλύψει τον 40χρονο Φρέντρικ Μπάκμαν μέσω του εξαιρετικού, σατιρικού του βιβλίου «Ανθρωποι με άγχος» [επίσης ΚΕΔΡΟΣ] έγραφα σ’ αυτές εδώ τις στήλες: «Δεν πρόκειται για τη μεμονωμένη παρείσφρηση χιουμοριστικών επεισοδίων σε ένα έργο, αλλά για τη δόμηση ενός ολόκληρου βιβλίου στην παραδοξότητα της ανθρώπινης κατάστασης και τη διακωμώδηση των πεπραγμένων μας. Μπολιασμένη από την αμερικανική παράδοση στο είδος της υπαρξιακής κωμωδίας, η νέα αυτή τάση καταφέρνει μάλιστα να δώσει μπεστ σέλερ μεγάλου βεληνεκούς».

Μπορώ τώρα να επαναλάβω τα πιο πάνω με μεγαλύτερη ασφάλεια, έχοντας μόλις διαβάσει το πρώτο βιβλίο του Μπάκμαν [είχε εκδοθεί το 2012] που μόλις μεταφράσθηκε στη χώρα μας με αντίστοιχη ευστοχία από τον Γιώργο Μαθόπουλο. Εδώ η πρωταρχική έμφαση δεν δίνεται στο καθαυτό χιούμορ, αλλά στη δραματική διακωμώδηση της σύγχρονης ζωής. Οι διαφορές είναι λεπτές. Φέρ’ ειπείν, το δράμα που περνάει εδώ ο ήρωας, ο 59χρονος μόλις τεθείς σε εργασιακή απόσυρση Ούβε, είναι θεμελιακό, ενώ στο «Ανθρωποι με άγχος» η κατά τον αφηγητή ανθρώπινη βλακεία σκίαζε τα προσωπικά δράματα των πολλών ηρώων του.

Οχι ότι ο Ούβε δεν ανήκει με τυπικούς όρους στην ίδια κατηγορία. Είναι μονόπαντος, διόλου ευέλικτος, με στοιχειώδη μόρφωση – αν και πολύ καλός στα Μαθηματικά – και διόλου «κοινωνικές δεξιότητες», όπως λέμε σήμερα τη δυσκολία επικοινωνίας. Εμεινε από νωρίς ορφανός κι από τους δύο γονείς του, αλλά πρόφτασε να διδαχθεί από τον πατέρα του τις βασικές παραδοσιακές ηθικές αρχές: τιμιότητα, πίστη στη δουλειά, καταβολή μόχθου χωρίς να προσμετρά το κόστος, ειλικρίνεια μέχρι βλακείας, σταθερότητα στις επιλογές του ακόμα κι αν ο κόσμος έχει αλλάξει ριζικά. Από δεκάξι χρονών είναι στη δουλειά. Οταν πεθαίνει αιφνίδια ο σιδηροδρομικός το επάγγελμα πατέρας του, προσλαμβάνεται από την εταιρεία. Επιδεικνύει εξαιρετικές ικανότητες με τα χέρια του, επισκευάζει μηχανές και εργαλεία, δεν πετάει τίποτα, και ορκίζεται αιώνια πίστη στη μάρκα του παμπάλαιου αυτοκινήτου που κληρονομεί από εκείνον – τη σουηδική, φυσικά, Scania, αντίπαλο δέος της Volvo. Η αδιαπραγμάτευτη τιμιότητά του οδηγεί συχνά σε δυσαρέσκειες ενώ οι άνθρωποι γύρω του τον εκμεταλλεύονται. Η σουηδική γραφειοκρατία, την οποία ο Ούβε αδυνατεί να κατανοήσει, τον ταλαιπωρεί σε όλη του τη ζωή. Συκοφαντείται για μια κλοπή από τον ίδιο τον κλέφτη συνάδελφό του και απολύεται. Ωστόσο η εργατικότητά του τον προστατεύει. Δεν μένει μέρα χωρίς δουλειά, ώσπου καίγεται το πατρικό του σπίτι, την ίδια ώρα που εκείνος επέλεγε να διασώσει από τη φωτιά τους κατοίκους του γειτονικού σπιτιού. Σώζει κι άλλους ανθρώπους στη διάρκεια της ζωής του, χωρίς μάλιστα να προσδοκά οποιαδήποτε ανταμοιβή. Αγνοεί τους δημοσιογράφους που θέλουν να του πάρουν συνέντευξη για να προβάλουν τον ανθρωπισμό και ηρωισμό του. Οσα κάνει είναι στα μάτια του τα απλώς αυτονόητα.

Τώρα πια, αργά στον βίο και μετά από τέσσερις δεκαετίες ανελλιπούς εργασίας, ζει σε έναν προαστιακό οικισμό, σε ένα αξιοπρεπές σπίτι, προασπιζόμενος την ασφάλεια και την καθαριότητα της γειτονιάς με φανατισμό. Περιπολεί καθημερινά προς αποφυγή παρείσακτων, προασπίζεται την ανακύκλωση και τις κυκλοφοριακές απαγορεύσεις εντός του οικισμού, επιβλέπει ώστε ακόμη και τα ποδήλατα να παρκάρονται στο ειδικό γι’ αυτά γκαράζ. Δεν έχει πολλά πολλά με τους περιοίκους και δεν αναμένει ανταμοιβές. Εχει αποπληρώσει τα όποια δάνεια και τις όποιες οφειλές του, αλλάζει κάθε τρία χρόνια το Scania του και μέμφεται όσους καταφεύγουν σε ξένες μάρκες. Επισκέπτεται τακτικά τον τάφο της αγαπημένης του συζύγου, της Σόνια, – μιας γυναίκας που πλημμύρισε αιφνίδια με φως τη ζωή του, για να φύγει από καρκίνο μετά από δεκαετίες καθήλωσής της σε αναπηρικό καροτσάκι. Είχε μείνει παράλυτη σε αυτοκινητικό δυστύχημα κι ενώ ήταν έγκυος στο πρώτο παιδί τους. Μετά από τη διπλή αυτή τραγωδία, την φρόντιζε ο ίδιος ο Ούβε σε όλη τους τη ζωή, που κυλούσε σε απόλυτη αρμονία. Ο ίδιος την πήγαινε ακόμη και στο σχολείο της όπου η Σόνια συνέχιζε να διδάσκει φιλολογικά μαθήματα σε απροσάρμοστους νεανίες [κατάφερνε να τους κάνει να αγαπάνε τον Σαίξπηρ!], κατασκευάζοντας με τα χέρια του ειδική ράμπα πρόσβασης στην τάξη ενώ οι δημόσιες υπηρεσίες κώφευαν.

Το καθήκον

Ωστόσο, στον παρόντα χρόνο όλα του φαίνονται βαρετά και κατάμαυρα, ειδικά από την ώρα που αιφνιδίως του ανακοινώνεται η συνταξιοδότησή του. Οι νοερές συνομιλίες με τη Σόνια δεν αρκούν και αποπειράται να αυτοκτονήσει με όλους τους δυνατούς τρόπους, αλλά οι περίοικοι ή κάποια τυχαία περιστατικά δεν τον αφήνουν να ησυχάσει οριστικά. Αποτυγχάνει γιατί προτάσσει το καθήκον. Τη μια «παρεμβαίνει» μια αντιπαθής γειτόνισσα που πετροβολά μια γάτα και εκείνος παρατά την αγχόνη για να σώσει τη γάτα. Την άλλη τον διατηρεί άθελά του στη ζωή ένας ανίκανος γείτονας που κατακρημνίζεται από τη σκάλα και πρέπει να μεταφερθεί στο νοσοκομείο. Την τρίτη, κι ενώ είναι έτοιμος να πέσει στις γραμμές του τρένου, πέφτει κατά λάθος κάποιος άλλος. Ο Ούβε είναι ο μόνος που τολμά να πηδήξει στις γραμμές και να τον σώσει λίγο πριν γίνουν κι δυο τους λιώμα από το σιδερένιο τέρας. Είναι σαν η ζωή να του γνέφει διαρκώς πως δεν έχει τελειώσει μαζί του. Μοιάζει ταυτόχρονα σαν η ίδια η αντιπαθής στα μάτια του κοινωνία να τον καλεί πίσω στο καθήκον έχοντας την ανάγκη του.

Και ο Ούβε δεν μπορεί φυσικά να αρνηθεί τις ευθύνες – ποτέ δεν το έκανε στη ζωή του. Θέλει δεν θέλει σχετίζεται στενά με τους νέους του γείτονες – έναν σουηδό παντρεμένο με εγκυμονούσα Ιρανή, και δύο χαριτωμένες κορούλες. Καταλήγει με τα πολλά να γίνει ο καλός παππούς που μαθαίνει στην Ιρανή πρόσφυγα οδήγηση, ενώ λατρεύεται από τα κοριτσάκια, και φιλοξενεί στο σπίτι του τον ταλαιπωρημένο κεραμιδόγατο της γειτονιάς, όπως και αργότερα έναν γκέυ που τον πέταξε απ’ το σπίτι ο σύρος πατέρας του. Φτάνει μάλιστα να γίνει κουμπάρος στον γάμο του τελευταίου με έναν υπέρβαρο καλόκαρδο γείτονα. Οι προκαταλήψεις του για τη σύγχρονη τεχνολογία που απαξιώνει την παλιά καλή εργατική τάξη αποδεικνύονται σαθρές. Ετσι, φτάνει να δωρίζει ένα i-pad στη θετή «εγγονή» του, η οποία τον πείθει μάλιστα να αποκτήσει επιτέλους κινητό και να βάζει και smiley στα μηνύματά του. Σε αντιστάθμισμα πάντως για την προσφορά του, όταν πέφτει θύμα ληστών, δέχεται την σωτηρία από την Ιρανή μαμά με τα υπέροχα μάτια, αλλά και από σύμπασα την γειτονιά.

Παραμύθι; Βεβαίως, αλλά σύγχρονο κοινωνικό παραμύθι δοσμένο με την κοφτή, αφηγηματικά λιτή γλώσσα των παλιών παραμυθάδων και με χιούμορ καλά θεμελιωμένο στο δράμα της ζωής, τον έρωτα και τη λύτρωση. Ας μην το ξεχνάμε: Αυτό που πρωτίστως προασπίζεται ο Ούβε, χωρίς καλά καλά να το ξέρει, είναι ο δημόσιος χώρος, το περιβάλλον, οι παράξενες «άλλες» κουλτούρες, η αισθητική της καθημερινότητας και η βούληση να τα βγάλεις πέρα με τα χέρια σου μη απαξιώνοντας τα γύρω σου πράγματα. Δεν είναι και λίγα όλα τούτα, κυρίως όταν έχουν ορατά αποτελέσματα. Σαν υπόγειο κάλεσμα στη παλιά καλή σοσιαλδημοκρατική παράδοση ακούγεται ίσως.