Από την εγκατάλειψη στη φιλοξενία

Η πρώτη συγκίνηση ήρθε όταν το 2006 επιδιώξαμε να ξαναζωντανέψουμε το αιφνίδια εγκαταλελειμμένο χωριό Μοναστήρια στην Τήνο, πραγματοποιώντας με τον Κώστα Τσόκλη και τον συνθέτη Νίκο Ξυδάκη μια μεγάλη εικαστική, αρχιτεκτονική και μουσική εγκατάσταση, επεμβαίνοντας διακριτικά στα εξαιρετικά αυτά δείγματα μιας ανώνυμης αρχιτεκτονικής, χωρίς να αγγίξουμε τα εναπομείναντα ίχνη ζωής.

Εκτοτε, μακράν από τη λογική του white cube, των εκθέσεων δηλαδή στις λευκές επιφάνειες των γκαλερί και μουσείων, ακολούθησαν ανάλογες επεμβάσεις και σε άλλα εγκαταλελειμμένα κτίρια, συνήθως με σπουδαία ιστορία και αρχιτεκτονική. Ενδεικτικά αναφέρομαι στην 4η Μπιενάλε της Αθήνας με τίτλο AGORA (2013), στο εγκαταλελειμμένο κτίριο του Χρηματιστηρίου της οδού Σοφοκλέους, μέχρι και στη φετινή 7η Μπιενάλε με τίτλο ECLIPSE που πραγματοποιείται σε τρία κενά κτίρια, τα πρώην Δικαστήρια της οδού Σανταρόζα, που παραμένουν κλειστά εδώ και 35 χρόνια, τα πρώην καταστήματα Fokas στο διατηρητέο κτίριο στην Σταδίου, και στο επίσης κενό και διατηρητέο Μέγαρο Σλήμαν-Μελά στην Πανεπιστημίου. Παράλληλα στο Δημόσιο Καπνεργοστάσιο ο Οργανισμός ΝΕΟΝ, αφού πραγματοποίησε σωστικές επεμβάσεις, παρουσιάζει μια διεθνούς εμβέλειας έκθεση σύγχρονης τέχνης με τίτλο PORTALS/ Πύλη. Είχε προηγηθεί και η έκθεση του Πάνου Κοκκινιά στα εγκαταλελειμμένα γραφεία πάλι στην οδό Σοφοκλέους. Αυτές και αρκετές ακόμη εικαστικές επεμβάσεις πραγματοποιούνται με την οικονομική υποστήριξη χορηγών και δημόσιων φορέων και δίνουν την δυνατότητα αξιοποίησης και ανάδειξης κενών κτιρίων έστω και προσωρινά.

Εξαίρεση αποτελεί το project – έργο του εικαστικού Διονύση Χριστοφιλογιάννη, μία καλλιτεχνική χειρονομία με τίτλο MOMAFAD (Museum of Modern Art For A Day), που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2020 χωρίς χορηγίες και χωρίς κανείς να πληρωθεί, στους εγκαταλελειμμένους χώρους του εμβληματικού κτηρίου του Διεθνούς Ανατολικού Αερολιμένα Αθηνών στο Ελληνικό, που σχεδίασε ο φινλανδός αρχιτέκτονας Eero Saarinen το 1968. Χώροι με σπουδαία ιστορία και αρχιτεκτονική, σε ένα δημόσιο κτίριο του μοντερνισμού, που διαφυλάττουν μνήμες από εμπειρίες ταξιδιού μετακινούμενων ανθρώπων, και όσων βίωναν συγκινητικές σκηνές αποχαιρετισμού και υποδοχής. Χώροι που παραμένουν επί δεκαετίες στη σιωπή και την ερήμωση, εκπέμποντας μια ανείπωτη μελαγχολία, βασικό συστατικό για τη σύγχρονη τέχνη. Το κτίριο αυτό είναι σημαντικό γιατί παράλληλα είναι και ένα κέλυφος μνήμης.

26 ΕΙΚΑΣΤΙΚΟΙ. Σε αυτούς τους φορτισμένους χώρους ο Χριστοφιλογιάννης, εμπνευστής και κύριος επιμελητής, με τη συμβολή θεωρητικών, φιλοξενεί 26 εικαστικούς που φέρουν τα έργα τους από όλες τις μορφές τέχνης: ζωγραφική, περφόρμανς, χορό, γλυπτική, video art κ.λπ.. Σε μία μόνο ημέρα, εγκαθίστανται στους έρημους χώρους ανάμεσα σε υλικά αποξηλώσεων και παρατημένα έπιπλα, και από την ανατολή μέχρι τη δύση, κυνηγώντας το κατάλληλο φως, η όλη διαδικασία καταγράφεται σε ένα βίντεο. Ενα βίντεο που παράλληλα επαναφέρει στη μνήμη το εξαιρετικά φορτισμένο έρημο αυτό κτίριο με εσωτερικές και εξωτερικές λήψεις. Και αίφνης, όπως σημείωσε η Εσπερία Ηλιάδου: «Το κτίριο που είναι κάτι σαν σκήνωμα, κάτι σαν ένα νεκρό σώμα, έστω και για μια ημέρα, αγαπήθηκε μέσα από μια σχεδόν ηρωική πράξη, σε ένα ταξίδι μυστικιστικό, κρυφό».

Το βίντεο (Χάρης Γκοροβέλλης TRZ entertainment) παρουσιάστηκε στις 11 Νοεμβρίου 2021, στην εκδήλωση «Η αρχιτεκτονική των δημόσιων χώρων ως μουσείων: Η περίπτωση του MOMAFAD» στο ΕΜΣΤ – Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων, στο πλαίσιο της έκθεσης «SunShip: The Arc That Makes The Flood Possible», Arts Letters & Numbers στο CITYX Venice Italian Virtual Pavilion της Βενετίας της 17ης Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας.

Ακολούθησε συζήτηση με τους Εσπερία Ηλιάδη, Αριάννα Καλλιγά (συνεπιμελήτρια), Ελένη Ρήγα, Λουκά Τριάντη και Θεόφιλο Τραμπούλη, που μίλησαν για αυτή τη δυναμική σχέση τέχνης και αρχιτεκτονικής και με χαρά διαπίστωσα ότι η αρχιτεκτονική ξανατρύπωσε στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Στην ομάδα των θεωρητικών συμμετείχαν και οι Γιώργος Τζιρτζιλάκης και Σωτήρης Μπαχτσετζής. Τέθηκε επίσης το θέμα της ιδιωτικοποίησης του δημόσιου χώρου μέσα από την νέα μεγάλη επένδυση στο Ελληνικό, καθώς και ποιο θα είναι το μέλλον αυτού του κτιρίου, που είναι ακόμη άγνωστο και απλά έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού με συγκεκριμένη χρήση πολιτιστικού και εκθεσιακού χαρακτήρα.

Στο MOMAFAD συμμετείχαν οι καλλιτέχνες: Ανδρέας Αγγελιδάκης, Γιάννης Αντωνίου, Κωστής Βελώνης, Παντελής Βιταλιώτης – Magneto, Μάρθα Δημητροπούλου, Χριστόφορος Δουλγέρης, Ανδρέας Κασάπης, Νικομάχη Καρακωστάνογλου, Παναγιώτης Κεφάλας, Νίκος Κομιώτης, Γεωργία Κοτρέτσος, Αντώνης Λάριος, Ανδρέας Μαλλουρής, Εύα Μήταλα, Μαρία Παπαδημητρίου, Ηλίας Παπαηλιάκης, Art.Drone.Projects, Poka-Yio, Εύη Ρουμάνη, Virginia Russolo, Αντώνης Στοαντζίκης, Γιώργος Τσεριώνης, Στέφανος Τσιβόπουλος, Αννυ Φασσέα, Νίκος Χαραλαμπίδης και ο Διονύσης Χριστοφιλογιάννης. Την οργάνωση της παραγωγής είχε ο Χαράλαμπος Παπαδόπουλος.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και δέκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία