«Ενας χώρος για ανθρώπους που έχουν μια δύσκολη ζωή»

Η αρχική μας ιδέα ήταν να συναντηθούμε στο καφέ του «Σχεδία Home». Δημιουργήθηκε στην Κολοκοτρώνη 56 για να υποστηρίξει συνανθρώπους μας που δοκιμάζονται από τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό ώστε να υποστηρίξουν οι ίδιοι τον εαυτό τους. Το κτίριο προσφέρει έναν συμμετοχικό χώρο, ερμηνεύοντας την κοινωνική και συμβολική σημασία του σκοπού που καλείται να υπηρετήσει, όπου η αρχιτεκτονική πρακτική μετασχηματίζεται σε ανοιχτή πολύπτυχη πολιτισμική – βιωματική ποιητική. Η ολοκλήρωση της εμπειρίας εξαρτάται από τη συμμετοχή των επισκεπτών, καθώς πίνουν έναν καφέ με την παρέα τους, αγοράζουν κάτι από το πωλητήριο, διαβάζουν ένα βιβλίο ή απλά χαζεύουν την κίνηση της πόλης.

Ομως ένα θετικό κρούσμα Covid στον περίγυρο του γραφείου Ποτηρόπουλος + συνεργάτες άλλαξε τα σχέδιά μας. Η πραγματικότητα της πανδημίας μάς έφερε στην πλατφόρμα του Zoom να συζητάμε με τον Δημήτρη Ποτηρόπουλο για την αρχιτεκτονική καλού σκοπού που αποτυπώνεται στα δύο πρόσφατα βραβευμένα πρότζεκτ του γραφείου, συμπυκνώνοντας πολύπλευρες νοηματικές, συντακτικές και φαντασιακές προθέσεις. Το ένα από αυτά είναι το βραβείο BIG SEE για ντιζάιν εσωτερικού χώρου και αφορά την αρχιτεκτονική μελέτη του εστιατορίου – μπαρ – εκθετηρίου – πωλητηρίου του «Σχεδία Home», για το οποίο οι αρχιτέκτονες εργάστηκαν χωρίς αμοιβή.

Στην περίπτωση του «Σχεδία Home» η προσέγγισή σας ήταν ανθρώπινη.

Οταν η «Σχεδία» έψαχνε να έχει τον δικό της χώρο, ο φίλος και αρχιτέκτονας Βασίλης Μπαρτζόκας με προσέγγισε ρωτώντας αν έχουμε τη διάθεση να βοηθήσουμε να κάνουμε τη μελέτη και να επιβλέψουμε την κατασκευή. Απάντησα θετικά κι έτσι άρχισε όλο αυτό.

Πώς σκεφτήκατε τη λειτουργία του χώρου; Ως μέρος συνεύρεσης για να δημιουργηθεί μια κοινότητα;

Το κτίριο έχει δύο λειτουργικές κοινότητες. Το ισόγειο μαζί με το υπόγειο εξυπηρετούν το εστιατόριο – μπαρ – πωλητήριο. Και ο πάνω όροφος φιλοξενεί τα γραφεία της «Σχεδίας». Εμείς ασχοληθήκαμε με το ισόγειο – υπόγειο. Δεν ασχοληθήκαμε ούτε με τις όψεις του υφιστάμενου κτιρίου, το οποίο είναι ένα διατηρητέο νεοκλασικό. Επρεπε, και σωστά, να παραμείνει ως έχει. Από εκεί και πέρα, μας απασχόλησε η συνθετική λογική, με δεδομένο τον σκοπό του κτιρίου. Αφενός είναι σημείο συνεύρεσης όλων αυτών που έχουν κάποια σχέση με τη «Σχεδία», οι ίδιοι οι άνθρωποί της, άνθρωποι που θέλουν να τη στηρίξουν άμεσα ή έμμεσα. Αφετέρου να φέρνει χρήματα για να αξιοποιήσουν με αυτούς τους πόρους όσους βοηθούν.

Αυτό μας υπαγόρευσε και τη δική μας αρχιτεκτονική πρόταση. Δεν πήγαμε να σχεδιάσουμε ένα εστιατόριο – μπαρ με όρους λάιφσταϊλ, αν μου επιτρέπεται αυτός ο όρος. Δηλαδή με εμπορικά κριτήρια, τι είναι της μόδας, τι είναι «in», τι θα τραβήξει για να μπορεί να πουλήσει κ.λπ. Η σχεδιαστική μας πρόταση έπρεπε να σεβαστεί το έργο που κάνει η «Σχεδία». Οτι είναι για ανθρώπους οι οποίοι έχουν μια δύσκολη ζωή. Οι τόνοι δηλαδή έπρεπε να κρατηθούν χαμηλά. Ετσι οδηγηθήκαμε σε έναν σχεδιασμό «χειροποίητο», «εκ των ενόντων», σαν οι ίδιοι οι άνθρωποι της «Σχεδίας» να μπορούσαν να δημιουργήσουν τον χώρο.

Επειδή είναι και πωλητήριο, χρησιμοποιήθηκαν και από εμάς πολλά από τα αντικείμενα που κατασκευάζουν οι άνθρωποι της «Σχεδίας». Οπως, για παράδειγμα, τα φωτιστικά. Μέσα από τέτοια μονοπάτια, χωρίς να αναζητήσουμε την αισθητική ορθότητα που βρίσκει κανείς σε έναν μοντέρνο σχεδιασμό, καταλήξαμε σε ένα αποτέλεσμα το οποίο έχει διάφορες πλευρές. Εχει τη λογική ότι δημιουργήθηκε από τα ίδια τα μέλη της «Σχεδίας», έχει μια ζεστασιά γιατί δεν υπακούει στους κανόνες του μίνιμαλ, αλλά έχει και έναν πλουραλισμό στα υλικά, στα σχήματα και στα χρώματα.

Το αποτέλεσμα επιβεβαιώνει τη σκέψη σας ο χώρος να δέχεται τον κόσμο;

Δεν υπολογίζεται η προσωπική μου άποψη ως χρήστη. Δεν περιμένει ο αρχιτέκτονας από τον εαυτό του να ευλογήσει τα γένια του. Αλλά από φίλους και γνωστούς που το επισκέφθηκαν εισπράττω θετικά σχόλια και νομίζω ότι το καλοδέχονται.

Με αυτήν την κίνηση καλής θέλησης συμπληρώνετε την κοινωνική σας αρχιτεκτονική, που προηγήθηκε στον σχεδιασμό του νηπιαγωγείου της Γερμανικής Σχολής Αθηνών;

Κοινωνική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα από ιδιώτες δεν υπάρχει. Είναι μέριμνα του κράτους, με την έννοια της δημόσιας αρχιτεκτονικής όπως αποτυπώνεται για παράδειγμα σε κατοικίες. Ετσι όπως υπάρχει στις προηγμένες σκανδιναβικές χώρες με κτίρια – διαμερίσματα που απευθύνονται σε ανθρώπους με χαμηλά εισοδήματα. Εκεί παράγεται μια αρχιτεκτονική πολύ σύγχρονη και ενδιαφέρουσα και από γνωστά αρχιτεκτονικά γραφεία. Αυτό είναι άγνωστη πρακτική στην Ελλάδα. Εδώ δεν έχουμε καλά δημόσια κτίρια από αρχιτέκτονες. Συγκρατημένα θα έβρισκα κάποια αξιοπρεπή, ας πούμε, σχολικά κτίρια. Για παράδειγμα, το σχολικό συγκρότημα στις οδούς Ξενίας και Εβρου, φτιαγμένο όλο με τούβλο. Αλλά θα έλεγα ότι αυτό το σχολείο είναι η εξαίρεση. Για το νηπιαγωγείο στη Γερμανική Σχολή Αθηνών έκαναν έναν διαγωνισμό αποφοίτων αρχιτεκτόνων, πήραμε το πρώτο βραβείο και κάναμε το έργο.

Τι το χαρακτηρίζει και επίσης έχει βραβευθεί δύο φορές;

Σύμφωνα με την κεντρική αρχιτεκτονική σύλληψη, το παιδί καλείται να σκέφτεται το κτίριο ως δικό του. Μας ήρθε η ιδέα του παιχνιδιού με κύβους Lego. Το κτίριο έχει διάσπαση στους όγκους, με μικρότερους όγκους στα τετράγωνα παράθυρα που εξέχουν προς τα έξω. Θελήσαμε τα παιδιά να ενδιαφερθούν να «παίξουν» με το κτίριο. Και αυτό γίνεται αφού, όπως μας έλεγαν οι δασκάλες τους, τα φαρδιά πλαίσια στα κουφώματα των παραθύρων τα χρησιμοποιούν για να παίζουν κρυφτό. Επίσης η επαφή τους με τη φύση είναι άμεση καθώς έγινε πρόβλεψη κλίματος με μεγάλες σκιάσεις για τους καλοκαιρινούς μήνες. Και το χρώμα των χώρων υποδοχής και κυκλοφορίας που είναι πράσινο φέρνει στο εσωτερικό την ανάμνηση της φύσης. Αλλωστε το πράσινο ηρεμεί και δημιουργεί κατάλληλη ατμόσφαιρα σε χώρους με παιδιά. Τα λουτρά επίσης σχεδιάστηκαν σε μικρή κλίμακα για να εξυπηρετούνται τα παιδιά. Είμαι σίγουρος ότι καλύψαμε ό,τι πρέπει ώστε να είναι ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό νηπιαγωγείο.

Πώς ένα σχολικό κτίριο παραμένει υγιές;

Δεν είναι πολύ εύκολο. Μπορείς να προβλέψεις για την υγεία του όταν σχεδιάζεις ένα κτίριο από το μηδέν. Διαφορετικά, μπορείς να απομακρύνεις τα καρκινογόνα υλικά. Να κάνεις παρεμβάσεις που θα βοηθήσουν ενεργειακά το κτίριο, όπως είναι η θερμοπρόσοψη, να βελτιώσεις τον φυσικό αερισμό με τα κουφώματα στα εξωτερικά παράθυρα. Στα νέα σχολικά κτίρια γίνονται μεγάλες αλλαγές λόγω πανδημίας. Ειδικά στη Σκανδιναβία γίνονται σχολεία χωρίς τάξεις. Δημιουργούνται γωνιές σε έναν ρευστό χώρο, ο οποίος διατρέχει το κτίριο οριζόντια ή κατακόρυφα. Ετσι ενισχύεται η κοινωνικοποίηση και δεν υπάρχει η αυστηρή οργάνωση του χώρου. Είναι εντελώς άλλη προσέγγιση από τη δική μας. Εμείς είμαστε πολύ πίσω στον σχολικό σχεδιασμό.

Πρόσφατα ο οργανισμός German Design Council που απονέμει τα Iconic Awards σε ολιστικά έργα βράβευσε το έργο του γραφείου σας «Project Χ – Ερευνητικό, Εκπαιδευτικό, Συνεδριακό και Αθλητικό Κέντρο της ELPEN ΑΕ στο Επιχειρηματικό Πάρκο Σπάτων».

Είναι ένα θεαματικό σε μέγεθος αρχιτεκτονικό project που έχει αρχίσει ήδη να κατασκευάζεται. Ο σχεδιασμός του επιχειρεί να υπερβεί την καθιερωμένη προσέγγιση του «τυπικού κτιριολογικού αντικειμένου». Εχει ένα περίεργο μείγμα λειτουργιών.

Αφεθήκατε στον πειραματισμό;

Δεν είχαμε επεμβάσεις ούτε περιορισμούς στο ντιζάιν. Λαμβάνουμε υπόψη τις εξειδικευμένες προδιαγραφές, όμως κινηθήκαμε ελεύθερα στον σχεδιασμό. Η ιδέα μας ήταν το χρωμόσωμα Χ. Αν δει κανείς το κτίριο από πάνω, είναι δύο σκέλη που θυμίζουν το σχήμα του χρωμοσώματος Χ. Από πάνω έχει μια έλικα που προκύπτει από σχεδιαστικό συμβολισμό του DNA, εξελίσσεται και κατεβαίνει προς το έδαφος καταλήγοντας σε μια υπερμεγέθη κερκίδα. Αυτή η κερκίδα που η κλίμακά της θυμίζει μεγάλο θέατρο καταλήγει σε μια μεγάλη πλατεία. Εκεί μπορεί να γίνονται και πολιτιστικές εκδηλώσεις ή να βρεθείς με κόσμο και να συναναστρέφεσαι στον ανοιχτό χώρο. Η ELPEN μάς επέτρεψε να κάνουμε μια αρχιτεκτονική υψηλών απαιτήσεων – δεν δίνεται συχνά αυτή η ευκαιρία. Για να δημιουργηθεί μια εγκατάσταση σύγχρονη και λειτουργικά σύμμεικτη, όπου οι άνθρωποι θα εργάζονται, θα οργανώνουν εκδηλώσεις, θα αθλούνται και θα περνούν τον ελεύθερο χρόνο τους. Η χωρική εμπειρία ολοκληρώνεται μέσα από τη διαδραστική σχέση που αναπτύσσουν οι χρήστες με τις εγκαταστάσεις του συγκροτήματος, αλλά και μεταξύ τους, είτε κατά την εργασία τους, είτε παρακολουθώντας πολιτιστικά δρώμενα ή έναν αγώνα ποδοσφαίρου. Ή πίνοντας απλά ένα φλιτζάνι καφέ.