Οδηγός φιλολογικής πορείας

Είναι μέγα πνευματικό γεγονός ένα επιστημονικό σύγγραμμα, και μάλιστα ογκώδες (900 σελίδες), να εκδίδεται σε 43 χρόνια, συμπληρωμένο κάθε φορά, για δέκατη έκδοση. Και είναι προς έπαινο εξαιρετικό ο εκδότης Δημ. Μαυρόπουλος και οι Εκδόσεις Δόμος που αναλαμβάνουν να προσφέρουν στο ελληνικό κοινό ένα κείμενο με άπειρες εκδοτικές δυσκολίες. Ο συγγραφέας αυτού του έξοχου επιστημονικού κατορθώματος είναι ο Ομότιμος σήμερα Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών στη Φιλοσοφική Σχολή Παναγιώτης Μαστροδημήτρης που καταξιώθηκε στη συνείδηση των ασχολούμενων συστηματικά με τη φιλολογική έρευνα και επιστήμη ως χαλκέντερος μελετητής και τίμιος, απροκατάληπτος κριτικός μιας σχεδόν νέας επιστήμης, αφού οι περιπέτειες του έθνους μας, σε σχέση με την ευρωπαϊκή έρευνα των φιλολογικών σπουδών, δεν μετρούν πάνω από έναν αιώνα. Οταν, μάλιστα, ξεκίνησαν αυτές οι επιστημονικές εργασίες, υπήρξαν πολλές διαφορετικές απόψεις, ακόμα και για την εποχή από την οποία ήθελε η έρευνα να ξεκινήσει.

Βλέπετε, η ελληνική γλώσσα, πέρα από την τραγική συχνά περιπέτεια των ομιλητών και των συγγραφέων που έχει μια συνέχεια αδιάλειπτη, κάποιοι ιδεοληπτικοί μελετητές πάσχισαν να θεωρήσουν την αρχαία ελληνική γλώσσα και τα έργα της «άλλου παπά βαγγέλιο», τρομάρα τους. Ακόμη και κάποιοι λεξικογράφοι, έτσι αυθαίρετα, όταν συνέταξαν ιστορία ή και λεξικογραφία της αρχαίας ελληνικής, έβαλαν ως τέρμα της τα έργα του Μεγάλου Βασιλείου, ενός αγίου που σπούδασε στην Αθήνα τη βυζαντινή περίοδο και έγραψε, αφού διδάχτηκε την αλεξανδρινή κοινή, τελευταία περίοδο της γλωσσικής περιπέτειας της γλώσσας, πριν από τη ρωμαϊκή κατάκτηση. Αλλά ο Ελληνας, και κάτω από τη ρωμαϊκή, βενετσιάνικη, τουρκική κατάκτηση, δεν έπαψε να ομιλεί και να γράφει ελληνικά και ως εκ τούτου κάθε τι που γράφεται σε μια γλώσσα, είναι προίκα της ιστορικής της εξέλιξης.

Οταν ο Απόστολος Ιωάννης γράφει το Ευαγγέλιό του και την «Αποκάλυψη» στη γλώσσα μας, τα κείμενά του ανήκουν στην ελληνική φιλολογία ως έργα που ενέχουν τη συνείδηση ενός λαού που, κυρίως με τη γλώσσα που ομιλεί και γράφει, διαφοροποιείται από τους άλλους. Ετσι η νεοελληνική φιλολογία είναι «νέα και αυτόνομη επιστήμη, νέος και αυτοτελής επιστημονικός κλάδος της ελληνικής φιλολογίας», όπως ορθά την ορίζει ο Μαστροδημήτρης στην πρώτη κιόλας παράγραφο του έργου του. Ετσι, για να πάρω επιχείρημα από τη δική μου εργασία, μια ανάλυση ενός τραγικού κειμένου ή της γνώμης του Αριστοτέλη για μια τραγωδία, το κείμενό μου ανήκει στη νεοελληνική κριτική, όπως στη νεοελληνική κριτική ανήκε και μια κριτική μου στον «Αμλετ» του Σαίξπηρ ή στο «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ. Αυτό είναι, πιστεύω, αυτονόητο, αφού η γλώσσα δεν είναι ένα απλό εργαλείο επικοινωνίας (δυστυχώς κι αυτό γράφτηκε κατά τους καιρούς της σύγχρονης εργαλειοποίησης), αλλά περιουσία ενός έθνους ή ενός λαού, φορέας της ιστορικής του περιπέτειας.

Θα πάρω πάλι ένα παράδειγμα από τη δική μου μικρή ιστορία στη γλωσσική μας περιουσία. Εχω μεταφράσει στα νέα, σημερινά ελληνικά την «Ορέστεια» του Αισχύλου. Ηταν η έβδομη μετάφραση του ίδιου αριστουργήματος στον 20ό αιώνα. Ετσι οι προηγούμενες π.χ. μεταφράσεις του Γρυπάρη και του Μελαχροινού, η μία σύγχρονη με την «Τρισεύγενη» του Παλαμά, η άλλη σύγχρονη με την ποίηση του Καρυωτάκη, ανήκουν καθεμιά σε διαφορετική φάση της νεοελληνικής. Και η δική μου, σύγχρονη με τα «Τρία κρυφά ποιήματα» του Σεφέρη και την ποίηση του Αναγνωστάκη – κι άλλη πνευματική περιουσία της γλώσσας μας.

Ετσι κοιταγμένη η «Εισαγωγή στη Νεοελληνική Φιλολογία» του Μαστροδημήτρη είναι μια μελέτη του νεοελληνικού ήθους, όπως το καταγράφει ένας ευαίσθητος μελετητής της ελληνικής λογοτεχνικής, λαϊκής και λόγιας, παράδοσης και δημιουργίας. Ο Μαστροδημήτρης στο πρώτο κεφάλαιο του πονήματός του ανατέμνει την επιστήμη της νεοελληνικής φιλολογίας στη στενότερη και ευρύτερη έννοια. Ως αντικείμενο, χώρο, χρονικά όρια – περιόδους, είδη και κλάδοι. Και αφού ξεκαθαρίσει το τοπίο, ώστε να διαφοροποιηθεί από τους ελληνικούς ειδολογικούς προγόνους, την αρχαία ελληνική, την ελληνιστική και τη βυζαντινή, προχωρεί στις έννοιες και το περιεχόμενο του Νέου Ελληνισμού, αναζητώντας και κρίνοντας τις ρίζες και την πορεία του από τον 10ο αιώνα. Εκ των πραγμάτων ακολουθούν έρευνα και ορισμός της νεοελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωσή της και εντοπίζονται οι τάσεις καθαρισμού από οθνεία γλωσσικά υλικά και ως λογικό απόσταγμα η νεοελληνική κριτική.

Αφού, λοιπόν, ξεκαθαριστούν τα μεθοδολογικά εργαλεία, ο μελετητής εξετάζει εν πρώτοις την υστεροβυζαντινή περίοδο (από τον 10ο αιώνα έως την Αλωση) και αναδεικνύει δύο φάσεις, από το 1000 μ.Χ. έως την άλωση από τους Φράγκους (1204), όπου αναγνωρίζει και αποτιμά τις πρώτες νεοελληνικές, λογοτεχνικές επιτεύξεις (ακριτικό κύκλο, το έπος του Διγενή, τα φτωχοπροδρομικά σατιρικά ποιήματα και τα δασκαλίστικα ηθικοδιδακτικά κείμενα), ενώ στη δεύτερη περίοδο (1204-1453) δεσπόζει το έξοχο «Χρονικό του Μορέως», τα βυζαντινά ποιητικά μυθιστορήματα, οι «Ιστορίες των ζώων» κ.ά.

Η περίοδος της Τουρκοκρατίας διαιρείται, ακολουθώντας την ιστορική μοίρα του τόπου την περίοδο από την Αλωση έως την κατάκτηση της Κρήτης (1669), από την πτώση της Κρήτης έως το 1821 και τέλος από το 1821 έως σήμερα. Μια εξαίσια περιπέτεια από την πνευματική πορεία του έθνους στη Ρόδο, στα Επτάνησα, την Κύπρο, τον Μωριά, την Κρήτη και στη συνέχεια στους Φαναριώτες, στον Διαφωτισμό, τους προπολεμικούς και μετά στον Σολωμό, όλη την έξοχη λογοτεχνική παραγωγή (Ρομαντισμός, Αθηναϊκή Σχολή, γενιά του 1880 και από τον Καβάφη έως σήμερα). Η έρευνα του συγγραφέα τελειώνει μέχρι τη γενιά του ’30. Ο μελετητής φαίνεται να το πιστεύει και προσωπικά έχω τις ενστάσεις μου.

Ο Μαστροδημήτρης σε πενήντα μόνο σελίδες αναφέρεται στις νεότερες και σύγχρονες τάσεις της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Προσωπικά θεωρώ πράγματι ως οριακά τα έργα του Καβάφη, του Σικελιανού και του Καζαντζάκη, αλλά θέλω να πιστεύω πως έχει ωριμάσει ο καιρός για να κάνουμε μια βαθιά κατάδυση με τα κατάλληλα σκάφανδρα της σύγχρονης έρευνας και στη σύγχρονη λογοτεχνία της εποχής μας. Ο Μαστροδημήτρης είναι τίμιος και δίκαιος με τους κριτικούς και ιστορικούς του νεοελληνικού μοντερνισμού, αλλά εξαντλείται σε τιμητικές αναφορές σε πρόσωπα και κείμενα κριτικής, χωρίς να προχωρεί και σε ξεκαθάρισμα λογαριασμών. Γιατί, κακά τα ψέματα, συχνά η κυρίαρχη λογοτεχνική κριτική στον περιοδικό και καθημερινό Τύπο είναι, χωρίς τιμητικές εξαιρέσεις βέβαια, απλή βιβλιοπαρουσίαση ή υπεράσπιση των ομοϊδεατών λογοτεχνών με τον κριτικό.

Τα υπόλοιπα επιστημονικά, άξια κεφάλαια του θηριώδους αυτού, από απόψεως υλικού, έργου εξαντλούν γνώσεις για προσωπικότητες της λογοτεχνικής κριτικής, ερευνητικά κέντρα, βιβλιογραφίες, ιστορίες της λογοτεχνίας, πρόσωπα και έργα της λογοτεχνικής και φιλολογικής κριτικής, κριτικές και φιλολογικές εκδόσεις, άπαντα λογοτεχνών, απομνημονεύματα, ανθολογίες, αισθητικές θεωρίες, ψυχογραφικές, ακόμη και σχολικά βοηθήματα λογοτεχνίας. Για να περαιωθεί το μείζον αυτό έργο με αναφορές στη νεοελληνική μετρική.

Ενα μέγα πόνημα, κλείδα γνώσεων ες αεί.