«Με συγκινεί η τεχνολογία των ανθρωποειδών ρομπότ»

Ανεξάρτητα από το πόσα τεχνολογικά όρια σπάμε, η έννοια της τεχνητής νοημοσύνης παραμένει τόσο ενδιαφέρουσα και αποπροσανατολιστική όσο ήταν και τότε που ο Φριτς Λανγκ δημιούργησε την εκθαμβωτική εξπρεσιονιστική ταινία του «Metropolis», σχεδόν πριν από έναν αιώνα. Στην ταινία του Λανγκ ένα θηλυκό ρομπότ που δημιουργήθηκε αρχικά ως ρομαντικό συμπλήρωμα γίνεται δυστοπικός επικυρίαρχος. Στην Αθήνα, ο Ιβ Ζελί μάς συστήνει ένα άλλο μέλλον, μέσα από το δυνατότητες του ΝΑΟ. Η ταινία του «Η Χρονιά του ρομπότ» διερευνά τα σύνορα μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας και αποτυπώνει τα πρώτα σημάδια μιας επερχόμενης επανάστασης με την αυξανόμενη παρουσία των ρομπότ στη ζωή μας. Εξαιρετικά ευέλικτο και πολυτάλαντο το ΝΑΟ ίσως μπορεί να γίνει ρομπότ συντροφιάς, συμπαίκτης, εργαλείο επικοινωνίας, μαθητής-ρομπότ, εξηγεί κατά τη διάρκεια της συνάντησής μας στον κήπο του Γαλλικού Ινστιτούτου.

Ο Ιβ Ζελί εργάστηκε για δύο χρόνια στην Γκαμπόν ως ιατρός ειδικευμένος στην τροπική ιατρική, πριν ξεκινήσει το 1981 την καριέρα του ως φωτογράφος με ένα αφιέρωμα στη διαδρομή της κοκαΐνης στην Κολομβία. Συνεχίζει για λογαριασμό γαλλικών, αμερικανικών, ιταλικών ή γερμανικών εφημερίδων και περιοδικών με ρεπορτάζ για τον πόλεμο στο Ογκάντεν της Σομαλίας, στην Καμπότζη, στέλνει εικόνες για τη σύγκρουση μεταξύ των κομμάτων Inkhata και ANC στη Νότια Αφρική, από το Ιράν των Αγιατολάχ, το Ιράκ. Το 1988 η δουλειά του για το Ομάν τιμήθηκε με το βραβείο World Press. Το 2003 απέσπασε το βραβείο της Society of Publication designer’s και το Merit Award Winner για την ερευνά του για τη Σαουδική Αραβία. Λίγες ώρες πριν από την προβολή της ταινίας του ο Ιβ Ζελί μιλά για την εμπειρία του στη φωτοειδησεογραφία και το πέρασμά του σε εργασίες εικαστικού χαρακτήρα που βρίσκονται στο μεταίχμιο μεταξύ ντοκιμαντέρ και σύγχρονης τέχνης:

«Το φωτορεπορτάζ υπήρξε μια μεγάλη, ευνοϊκή εποχή. Οταν μπήκα στον Τύπο τα περιοδικά ανθούσαν, είχαν εξαιρετικά υψηλές πωλήσεις, διέθεταν πόρους και οι έγχρωμες φωτογραφίες δημοσιεύονταν σε ειδικά τεύχη. Τα έζησα στο ξεκίνημά τους αυτά τα ωραία χρόνια του φωτορεπορτάζ. Δεν ήμασταν πολλοί τότε εκείνοι που τραβούσαμε σε έγχρωμο φιλμ τα θέματά μας. Τα οποία τα ψάχναμε σε βάθος χρόνου και τα προτείναμε στα περιοδικά για να συνεχίσουμε την έρευνά μας. Αν είχαμε μία πολύ δυνατή ιστορία παίρναμε έγκριση, απεριόριστο budget και απόλυτη ελευθερία να χειριστούμε τα χρήματα που ζητούσαμε. Με την προϋπόθεση ότι δεν θα υπήρχαν λάθη στην ιστορία πριν από τη δημοσίευσή της. Για να το επιτύχουμε μπορούσαμε να νοικιάσουμε ελικόπτερο, αεροπλάνο, τα πάντα. Ηταν “open bar”».

Σας ενδιέφερε η πολιτική ή οι άνθρωποι στα θέματα που αναζητούσατε;

Μου άρεσε να κατανοώ αυτό που έβλεπα. Την πρώτη φορά που βρέθηκα στη Βαγδάτη ήταν για τη γερμανική έκδοση του περιοδικού «GEO». Επειτα από μεγάλη συνεργασία μαζί τους, μου είχαν δώσει λευκή επιταγή – άλλες εποχές τότε – στα γενέθλιά μου, χωρίς να περιμένουν τίποτα. Με άκουγαν να τους λέω όμως συνέχεια ότι κάτι υπάρχει στο Ιράκ. Από αυτό το ταξίδι μου λοιπόν (και έκανα πολλά ταξίδια εκεί) εισέπραξα την κατανόηση και τη γνωριμία μου με τον ιρακινό λαό. Ο οποίος είχε υποστεί εμπάργκο και χαρακτηριστεί «bad guy» της περιοχής, αφού προηγουμένως είχε υπάρξει ο ιδανικός φίλος της Δύσης απέναντι στους Ιρανούς. Κατάλαβα λοιπόν ότι δεν είναι όλοι οι Ιρακινοί μικροί Σαντάμ Χουσεΐν. Ηθελα να δείξω όλο το εύρος και την πολυπλοκότητα μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας μέσα σε ένα αιματηρό καθεστώς δικτατορίας. Οι εικόνες μου δεν ήταν πολεμικές, κυρίως ανθρωπολογικές και τεκμηρίωσης θα τις περιέγραφα. Και με το υλικό που είχα συγκεντρώσει έκανα μία έκθεση στο Ινστιτούτο του Αραβικού Κόσμου στο Παρίσι. Ολα ήταν εξαιρετικά, αλλά δεν απέφυγα να με χαρακτηρίσουν υποστηρικτή του καθεστώτος του Σαντάμ. Στη Γαλλία συνειδητοποίησα ότι ο Σαντάμ είχε την υποστήριξη της γαλλικής Ακροδεξιάς και ήταν καταδικαστέος από τους αριστερούς και τη δημοκρατική Δεξιά. Βρέθηκα για κάποιο διάστημα «χαρακτηρισμένος» και αποφάσισα να βγω από τον Τύπο. Εξακολουθώ να αγαπώ τη δημοσιογραφία για τις ευκαιρίες που μου έδωσε να διερευνήσω τα θέματα σε περιοχές που με ενδιέφεραν. Αλλά η Μέση Ανατολή ήταν και είναι εξαιρετικά σύνθετη πραγματικότητα.

Ποια είναι η γνώμη σας για την εξέλιξη των φεστιβάλ φωτορεπορτάζ σήμερα;

Στην αρχή συμμετείχα στο φεστιβάλ του Περπινιάν, αλλά σταμάτησα γιατί εκνευρίστηκα. Τα πράγματα στο φωτορεπορτάζ δεν μπορεί να είναι άσπρο – μαύρο, η αλήθεια έχει διαβαθμίσεις του γκρι. Αυτό λοιπόν που με θύμωσε είναι ότι οι φωτορεπόρτερ αυτοπροβάλλονταν ως μεγάλοι αυτόπτες μάρτυρες, με μεγάλη ενσυναίσθηση. Προσωπικά θεωρώ ότι τα θέματα που είναι πολύ σημαντικά θα πρέπει να τα χειριζόμαστε με ταπεινότητα. Ομως οι φωτογράφοι διαλέγουν τα θέματά τους ανάμεσα σε εκείνα που θα προκαλέσουν οπτική εντύπωση: η φτώχεια, ο πόλεμος είναι θέματα που οδηγούν σε ακραίες καταστάσεις και σε ακραίες εικόνες. Για τις οποίες υπάρχει βέβαια ζήτηση. Αυτό διευκολύνει το «εγώ» του φωτογράφου, εξυπηρετεί την καριέρα του, τη φήμη του και όσους φωτογραφίζει. Παρ’ όλα αυτά φυσικά και πρέπει να υπάρχει φωτορεπορτάζ. Ομως πρέπει να υπάρχει χρόνος για να καταλάβεις την πολυπλοκότητα των ιστοριών που υπάρχουν εκεί έξω.

Τι σας έφερε κοντά στα ανθρωποειδή
ρομπότ;

Η αλλαγή του μέσου. Οταν απομακρύνθηκα από τον Τύπο παρακολούθησα κάποια σεμινάρια εικαστικών και βίντεο και στράφηκα στα βίντεο. Το 2007 έκανα μία φωτογράφιση για πλατφόρμες ανθρωποειδών σε ερευνητικά εργαστήρια του πλανήτη. Υπάρχουν πενήντα σε όλον τον κόσμο τέτοια εργαστήρια και τα φωτογράφισα όλα με τον ίδιο τρόπο: μία εικόνα από κάθε εργαστήριο, χωρίς τους ερευνητές, παρά μόνο τα ρομπότ και τα εργαλεία έρευνας. Στη συνέχεια ήρθαν κάποιες αναθέσεις για εγκαταστάσεις ρομποτικής και τεχνητής νοημοσύνης και αυτό οδήγησε στην έρευνά μου στην πραγματικότητα της ρομποτικής τεχνολογίας.

Και με την ταινία σας λέτε ότι άνθρωποι και ρομπότ αναπτύσσουν σχέσεις επικοινωνίας;

Βρέθηκα σε εργαστήρια κοινωνικών ρομπότ όπου κατέγραψα σε βίντεο το πείραμά τους για το πώς οι άνθρωποι αποκτούν έναν βαθμό επικοινωνίας με τις μηχανές. Πρόκειται για έναν μηχανισμό ρομποτικής στην υπηρεσία των ηλικιωμένων ατόμων που έχουν Αλτσχάιμερ ή αυτισμό. Οι κάμερες ήταν για έξι μήνες ανοιχτές καταγράφοντας τα ρομπότ να είναι ενταγμένα στην καθημερινότητα των ηλικιωμένων, χωρίς να παρεμβαίνουν στις υπηρεσίες φροντίδας τους. Ολο αυτό το διάστημα δεν είχε συμβεί τίποτα. Μέχρι που μια μέρα, μία κυρία κάλεσε το ρομπότ στο δωμάτιό της. Είναι η αρχή της ταινίας μου. Σε αυτήν υπάρχουν σκηνές οι οποίες λειτουργούν ως σφαίρες μέσα στον χώρο. Αυτές οι μικρές σφαίρες υπονοούν μια μορφή σχέσης των ανθρώπων με αυτές τις μηχανές. Αυτό είναι όλο. Επίσης διαπίστωσα ότι τα άτομα με Αλτσχάιμερ δεν υποκρίνονται απέναντι στο ρομπότ και ότι η σχέση τους αυτή είναι ειλικρινής όσο και περίεργη. Τα άτομα μιλάνε στο ρομπότ επειδή το θεωρούν καθρέφτη τους. Μιλάνε σε έναν «σωσία» καλοπροαίρετο, υπομονετικό, που διαθέτει αμετάβλητη συναισθηματική διάθεση, με την παραμικρή ένδειξη κριτικής στάσης. Και αυτό τους χαλαρώνει από το στρες που θα δημιουργούσε μια διαπροσωπική σχέση.

Υπάρχει επεξεργασμένη αφηγηματικότητα στην ταινία;

Δεν υπάρχει μοντάζ για να ωραιοποιήσει την αφήγηση προκειμένου να της δώσει σεναριακή κατεύθυνση. Εξάλλου τα ρομπότ δεν έχουν ακόμη τόσο εξελιγμένη τεχνητή νοημοσύνη για να παράγουν διάλογο. Ωστόσο το 80% από τα λόγια τους είναι δικά τους. Θέλησα λοιπόν να δείξω ένα ρομπότ που να μη θυμίζει τους χαρακτήρες από ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Γι’ αυτό και το βίντεο «Η χρονιά του ρομπότ» έχει καλλιτεχνική προσέγγιση παρά χαρακτήρα ντοκιμαντέρ. Με την έννοια ότι είχα την καλλιτεχνική ελευθερία να χρησιμοποιήσω τα μέσα που ήθελα για να εκφράσω αυτό που ήθελα και όχι να το επεξεργαστώ με αισθητικά κριτήρια.

Αν εξελιχθεί περισσότερο η τεχνητή νοημοσύνη, θα ήταν τα ανθρωποειδή ρομπότ
ο ιδανικός σύντροφος των μοναχικών;

Είναι το μεγάλο ερώτημα. Προσωπικά θα το λάτρευα. Υπάρχει όμως το ζήτημα της ηθικής στη συζήτηση αυτή, καθώς εμπλέκονται δύο παράμετροι. Η κατασκευή των ρομπότ με φυσικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά και η τεχνητή νοημοσύνη. Για την ώρα υπάρχουν έξυπνες μηχανές και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που μιλάνε μέσα από μεγάλες οθόνες. Βρίσκω πολύ συγκινητική την τεχνολογία των ανθρωποειδών ρομπότ. Αλλά δεν ξέρω πότε και αν θα προλάβουμε να δούμε τέτοια ρομπότ με ανθρώπινα χαρακτηριστικά να ζουν ανάμεσά μας.