Τα καλά και τα… αλλά

Τα «Καλάβρυτα 1943» του Νικόλα Δημητρόπουλου έχουν όλες τις προοπτικές για να γίνουν επιτυχία. Είναι μια ταινία «χειμώνα», μια ταινία κοινού, μια ταινία με σοβαρό περιεχόμενο, μια ταινία ιστορικής μνήμης και μια ταινία «με μήνυμα» (όσο και αν προσωπικά με ενοχλεί η ταμπέλα «ταινία με μήνυμα»). Τα εισιτήρια απλώς περιμένουν για να κοπούν!

Ο Ν. Δημητρόπουλος δεν κρύβει τις διαθέσεις του, κάτι όμως που τελικά είχε τα καλά μα και τα κακά του. Δεν τον ενδιαφέρουν οι λεπτομέρειες γύρω από το «τι ακριβώς έγινε τότε». Αυτό όλοι το ξέρουμε. Θέλει απλώς να αποτίσει τον δικό του φόρο τιμής στους εκατοντάδες πολίτες των Καλαβρύτων που στις 13/12/1943 έχασαν τη ζωή τους με αφορμή την εκτέλεση των γερμανών στρατιωτών από τον ΕΛΑΣ.

Ο σκηνοθέτης τα καταφέρνει θαυμάσια. Με κεντρικό ιστό την ιστορία μιας οικογένειας Καλαβρυτινών (πατέρας ο θαυμάσιος Νικόλας Παπαγιάννης, που πρέπει να κάνει περισσότερο σινεμά και μητέρα η επίσης καλή Δανάη Σκιάδη) όλο το κομμάτι εκείνης της φρικαλέας περιόδου είναι φτιαγμένο με πολύ υψηλά στάνταρντ, θα μπορούσες να πεις ότι ως παραγωγή η ταινία «Καλάβρυτα 1943» δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από μια αντίστοιχη αμερικανική. Οι σκηνές πλήθους, ο όλεθρος, η αγωνία στα πρόσωπα, τα κοστούμια, τα εφέ, η φωτογραφία (Γιώργος Ραχματούλιν) – ειλικρινά δεν βρήκα τίποτα που να με άφησε σε εκκρεμότητα.

Αν κάπου όμως έμεινα αν όχι με εκκρεμότητα αλλά με ένα αμήχανο μούδιασμα, αυτό ήταν στον παρόντα χρόνο της ταινίας. Η ταινία, της οποίας το σενάριο υπογράφει ο Δημήτριος Κατσαντώνης, σου δίνει την αίσθηση ότι ο μόνος λόγος για να δείξει το παρόν ήταν για να υπάρχει στο φιλμ ο Μαξ Φον Σίντοφ (στον ρόλο ενός ανθρώπου που επέζησε παιδί του εγκλήματος), οπότε η εμπορική δυναμική των «Καλαβρύτων» – και δη στο εξωτερικό – να ισχυροποιηθεί ακόμη περισσότερο.

Το κομμάτι του παρόντος, με τον συνδυασμό της πολιτικοοικονομικής εκμετάλλευσης του ιστορικού γεγονότος των Καλαβρύτων από τους Γερμανούς (ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων διότι είναι ούτως ή άλλως μπερδεμένο) δεν με έπεισε ποτέ και αν με ρωτήσετε, δεν πιστεύω ότι είχε λόγο ύπαρξης στην ταινία αφού το μεδούλι της, ο ίδιος ο όλεθρος, έφτανε και περίσσευε. Δεν κολλά, είναι ξένο σώμα.

Αφησα για το τέλος την περίφημη σκηνή-σκάνδαλο, το περίφημο άνοιγμα της πόρτας του σχολείου από έναν γερμανό στρατιώτη (Προμηθέας Αλειφερόπουλος) προκειμένου να μην καούν τα γυναικόπαιδα. Η αλήθεια είναι ότι πρόκειται για μια σκηνή δίκοπο μαχαίρι διότι έχουν γραφεί τόνοι μελανιού για αυτό το συγκεκριμένο περιστατικό του ανοίγματος της πόρτας.

Από τη μια πλευρά αντιλαμβάνεσαι την ανάγκη του καλλιτέχνη που θέλει να λειτουργήσει και ως άνθρωπος και να κάνει την παρέμβασή του ώστε να επισημάνει ότι ακόμα και σε έναν τέτοιο βάρβαρο πόλεμο, η ανθρωπιά, ή έστω μια ρανίδα της ανθρωπιάς, δεν μπορεί, κάπου θα υπάρχει. Εχουν εξάλλου καταγραφεί μαρτυρίες που αναφέρουν ότι υπήρξαν Γερμανοί που βοήθησαν τον κατατρεγμένο κόσμο εκείνες τις εφιαλτικές ώρες.

Από την άλλη πλευρά όμως, η συγκεκριμένη σκηνή είναι τόσο επίμαχη, τόσο επικίνδυνα ριψοκίνδυνη, που μπορεί να προκαλέσει σύγχυση παραποιώντας ακόμα και την ιστορική πραγματικότητα. Ο δανός θεατής που θα δει την ταινία και που δεν θα έχει ιδέα για τα Καλάβρυτα και την τραγωδία τους δεν θα πιστέψει αλήθεια ότι ένας Γερμανός τελικά έσωσε τα γυναικόπαιδα από την πυρά; Θα είναι η αλήθεια αυτή όμως;

ΜΟΝΟΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΟΛΩΝ. Από τις αρκετές «μικρές», εναλλακτικές ταινίες που (δυστυχώς) συσσωρεύονται και αυτή την εβδομάδα στις αίθουσες, ο «Εξόριστος» (Exil, 2020), του Βισάρ Μορίνα, είναι εκείνη την οποία ξεχωρίζω και ανεπιφύλακτα συνιστώ. Γυρισμένη στη Γερμανία από σκηνοθέτη γεννημένο στο Κόσοβο και πολιτογραφημένο Γερμανό, η ταινία είναι το ακριβέστατο πορτρέτο ενός «κοινωνικά φυλακισμένου» ανθρώπου που (όπως ο σκηνοθέτης) προέρχεται από το Κόσοβο και ζει στη Γερμανία. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Μορίνα δεν επέλεξε έναν κατατρεγμένο, χωρίς στον ήλιο μοίρα μετανάστη (γιατί έτσι συνήθως εμφανίζονται οι μετανάστες σε αυτού του τύπου τις ιστορίες) αλλά έναν καλλιεργημένο επιστήμονα, χημικό, με θέση σε μεγάλη εταιρεία. Είναι παντρεμένος με Γερμανίδα (Σάντρα Χούλερ), είναι πατέρας και όλοι μαζί ζουν σε ένα όμορφο σπίτι. Είναι ένας αστός ανάμεσα σε άλλους αστούς. Και όμως όχι δεν είναι. Κανείς δεν το λέει όμως όλοι το σκέφτονται: τι δουλειά έχει αυτός ανάμεσά μας;

Η κάμερα εστιάζει με επιμονή στο πρόσωπο μα και το σώμα ενός ανθρώπου ψυχικά και σωματικά απροστάτευτου απέναντι στη σιωπηλή μισαλλοδοξία όλων εκείνων που τον περιτριγυρίζουν – από τη γειτονιά του μέχρι τον επαγγελματικό του χώρο. Μικρές νύξεις αδιακρισίας, αστραπιαία βλέμματα απαξίωσης, ψεύτικη ευγένεια, επαγγελματικές παγίδες· και εκείνος, συγκρατημένος, πολιτισμένος, ευγενικός, αλλά ποτέ αφελής στο τι συμβαίνει γύρω του. Η ταινία σε κερδίζει γιατί με όλες αυτές τις σκηνές καταφέρνει να ρίξει στην πυρά τον ρατσισμό, το bullying και τη διάκριση χωρίς τη βοήθεια φωνών, κραυγών και σκηνών απροκάλυπτης βίας.

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥ ΤΟΚΙΟ. Βραβευμένη με την Αργυρή Αρκτο στο φετινό Φεστιβάλ Βερολίνου, η ιαπωνική ταινία «Ιστορίες της τύχης και της φαντασίας» (Gûzen to sôzô, 2021), του Ριουσούκε Χαμαγκούτσι, είναι μια ανθολογία διηγημάτων με φόντο τη ζωή στο σύγχρονο Τόκιο και με ήρωες νέους καθημερινούς ανθρώπους. Η αθωότητα και η πονηριά κάνουν καλή παρέα, οι ηθοποιοί σε παρασύρουν με την απλότητα στο παίξιμό τους (Koτόνε Φουρουκάβα, Κιγιοχίκο Σιμπουκάβα, Κατσούκι Μόρι κ.ά.), η κλασική μουσική στο φόντο σε καθιστά διαρκώς σε μια κατάσταση ευχάριστης ηρεμίας. Δεν συμβαίνουν και τόσα πολλά στις ιστορίες αυτές, η ταινία είναι περισσότερο μια αποτύπωση ανθρωπίνων συμπεριφορών. Στον Χαμαγκούτσι αρέσουν τα μεγάλα σε διάρκεια μονοπλάνα όπου η δράση περιορίζεται στα πίσω καθίσματα ενός αυτοκινήτου με δύο κοπέλες απλώς να συζητούν, ή μέσα σε ένα σαλόνι με ένα ζευγάρι να συζητά λες και παίζει την πιο δύσκολη παρτίδα σκακιού της ζωής του. Σε κάποια σημεία η ταινία θυμίζει εκείνες τις φρέσκες για την εποχή τους ταινίες νιότης του Ερίκ Ρομέρ («Η πράσινη αχτίδα»), άλλοτε πάλι έχεις την αίσθηση ότι ο σκηνοθέτης έχει εντρυφήσει στο σινεμά του Γούντι Αλεν και τώρα υποκλίνεται με τον δικό του τρόπο στον δάσκαλο. Σε κάθε περίπτωση τρεις ιστορίες-λουλούδια που καταλήγουν σε μια πολύ κομψή ανθοδέσμη.

ΧΟΡΤΑΣΤΙΚΟΣ ΤΡΟΜΟΣ. Αυτό που πάνω απ’ όλα συγκράτησα από το θρίλερ «Antlers» (ΗΠΑ, 2021) του Σκοτ Κούπερ (παραγωγή του Γκιγιέρμο ντελ Τόρο – «Ο λαβύρινθος του Πάνα») είναι το πρόσωπο του μικρού πρωταγωνιστή του, Τζέρεμι Τ. Τόμας. Σπανίως βλέπεις τόσο εκφραστικά πρόσωπα παιδιών χωρίς καμία απολύτως επιτήδευση, πόσω μάλλον σε θρίλερ, όπου τα πράγματα κινδυνεύουν να δείξουν ψεύτικα· δύο που θυμάμαι να έχω συγκρατήσει είναι του Ντάνι Λόιντ στη «Λάμψη» και του Χάλεϊ Τζόελ Οσμεντ στην «Εκτη αίσθηση». Ο Τόμας είναι μικρό παιδί αλλά σχεδόν θυμίζει άντρα και αυτό δημιουργεί μια πολύ παράξενη αίσθηση ενώ παρακολουθείς την ιστορία του: όλα δείχνουν ότι ο μικρός, κάτοικος σε μια επαρχιακή πόλη των ΗΠΑ, είναι ένα  «ιδιαίτερο» παιδί  με το χάρισμα της επικοινωνίας με το απόκοσμο, το τρομαχτικό. Εκείνο δηλαδή που σιγά σιγά, υπόγεια, χωρίς θορύβους και χωρίς τη μουσική να σε τρομάζει, θα αρχίσει να εισχωρεί και στη συνείδηση του θεατή ο οποίος ταυτισμένος  με τη δασκάλα του παιδιού (Κέρι Ράσελ) που έχει αποφασίσει να το βοηθήσει, θα την ακολουθήσει σε αυτό το δύσκολο ταξίδι επίλυσης του μυστηρίου, μιας πραγματικά χορταστικής ταινίας τρόμου.

ΕΝΤΑΣΗ. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της ρωσικής ταινίας «Το εργοστάσιο» (The factory, 2018), του Γιούρι Μπίκοφ (σκηνοθέτη της θαυμάσιας ταινίας «Ο ηλίθιος»), είναι τελικά το βασικό εύρημά της: να βρίσκεται διαρκώς στην ένταση, στην κίνηση και στον περιορισμένο σκηνικό χώρο. Εκεί όπου μη αντέχοντας άλλο την εκμετάλλευση του αφεντικού, οι εργάτες κάνουν την ανταρσία τους και τον πιάνουν όμηρο. Από εκεί και πέρα, η ταινία είναι μια αδιάκοπη κραυγή, μια αδιάκοπη διαμαρτυρία, μια αδιάκοπη ύβρις, μια αδιάκοπη καταγγελία, ένα αδιάκοπο σφυρηλάτημα στις αισθήσεις μας, που πολύ απλά, και παρά τις όποιες καλές προθέσεις των δημιουργών της, μπορεί να γίνει πολύ κουραστικό και μονότονο.

n Προβάλλεται επίσης η ταινία κινουμένων σχεδίων «Αρχηγός από κούνια 2: Οικογενειακή Υπόθεση» (« The Boss Baby: Family Business», ΗΠΑ, 2021) που είναι η συνέχεια της ταινίας «Αρχηγός από κούνια» (2017) και στην οποία, δυστυχώς για εκείνον, δίνει τη φωνή του μες στην τρελή χαρά ο Αλεκ Μπάλντουιν.