Επιστροφή με καθυστέρηση τριών ετών

«Οποιοσδήποτε κάνει κινηματογράφο οφείλει κάτι στον Ζαν-Λικ Γκοντάρ» μου είχε πει πριν από μερικά χρόνια στις Κάννες ο σκηνοθέτης Μισέλ Χαζαναβίσιους, όταν παρουσίαζε εκεί τη δική του ταινία για τον Γκοντάρ, «Γκοντάρ αγάπη μου». Ηταν τόσο ειλικρινής στον τρόπο που το είπε, που σχεδόν αισθάνθηκα στο πετσί μου την απόλυτη βεβαιότητά του. «Ο Γκοντάρ» συνέχισε ο βραβευμένος με Οσκαρ σκηνοθέτης του «The Artist», «ξεκλείδωσε τόσο πολλές πόρτες, δημιούργησε τόσο πολλά πεδία, κατάφερε να κάνει το σινεμά δυνατότητα για τόσο πολλούς ανθρώπους».

Και είναι αλήθεια. Στις 3 του ερχόμενου Δεκεμβρίου ο Ελβετός Ζαν-Λικ Γκοντάρ γίνεται 91 ετών (γεννήθηκε στο Παρίσι στις 3 Δεκεμβρίου 1930) και εξακολουθεί να θυμίζει κάτι σαν Βούδα του σινεμά. Ηταν βεβαίως ένας από τους «κτίστες» της γαλλικής Nouvelle Vague, του κινηματογραφικού κινήματος που στα τέλη της δεκαετίας του 1950 «σκότωνε» το παλιό αναζητώντας την πρωτοπορία.

Ο ίδιος τη βρήκε: «Με κομμένη την ανάσα», «Περιφρόνηση», «Ο τρελός Πιερό», «Ζούσε τη ζωή της». Ταινίες συχνά ακατάληπτες αλλά με ένα εντελώς δικό τους στυλ που γοήτευε. Η πρωτοπορία όμως δεν άργησε να γίνει με τη σειρά της μόδα και η μόδα εν τέλει να ξεπεραστεί. Ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ δεν σταμάτησε ποτέ να γυρίζει ταινίες, όσο όμως περνούσαν τα χρόνια η εσωστρέφειά του γινόταν ανυπόφορη, θαρρείς ότι γύριζε ταινίες για τον ίδιο και μόνο. Ωστόσο, τα κινηματογραφικά «φιλοσοφικά δοκίμια» στα οποία εδώ και περίπου 20 χρόνια είναι αφοσιωμένος έχουν πάντα ενδιαφέρον με τις φρέσκες ιδέες και τον πανούργο τρόπο έκφρασής τους.

Σήμερα, ο Γκοντάρ δεν είναι πια τόσο παραγωγικός. Η τελευταία δημιουργία του, το «Βιβλίο της εικόνας» («Le livre d’image») που πρωτοπαρουσιάστηκε στις Κάννες το 2018, διανέμεται με τρία χρόνια καθυστέρηση την Πέμπτη που μας έρχεται από τη Weird Wave.

Η ταινία δεν έχει καμία σχέση με την παραδοσιακή αφήγηση – κάτι που ούτως ή άλλως είναι εδώ και καιρό ένα από τα χαρακτηριστικά του Γκοντάρ, αρκεί να θυμηθούμε ταινίες του γυρισμένες στα τελευταία περίπου δέκα χρόνια: «Socialism», «Η ελεγεία του έρωτα» και ένα μικρό αριστούργημα, ο ευφυέστατος «Αποχαιρετισμός στη γλώσσα».

Αρνούμενος να χρησιμοποιήσει κάποιον αφηγηματικό μηχανισμό στοχεύει στον στοχασμό, στη δημιουργία τροφής για σκέψη και συζήτηση.

ΧΩΡΙΣ ΗΘΟΠΟΙΟΥΣ. Το «Βιβλίο της εικόνας» είναι μια ταινία από την οποία λείπουν οι ηθοποιοί, τα σκηνικά, τα κοστούμια κ.ο.κ. Μοιάζει με ένα ατελείωτο μοντάζ κλιπ από δεκάδες πηγές, με πλάνα ειδήσεων ή αποσπάσματα παλαιών, ξεχασμένων ταινιών. Ωστόσο η αυθαιρεσία σιγά σιγά εξελίσσεται σε έναν εντυπωσιακό συγχρονισμό εικόνων, ενώ δεν λείπει και το πρωτογενές υλικό που κινηματογραφήθηκε από τον ίδιο τον Γκοντάρ (κυρίως με το κινητό του). Μονταρισμένα με έναν απορροφητικό τρόπο τα κλιπ οδηγούν την παρακολούθηση της ταινίας σε μια ασυνήθιστη κινηματογραφική εμπειρία πολύ κοντά στο ιδιαίτερο καλλιτεχνικό πείραμα και πολύ μακριά από κάτι που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί απλώς ψυχαγωγία.

Στις Κάννες το «Βιβλίο της εικόνας» είχε δημιουργήσει έναν δικό του «σάλο», με τον οποίο ο ίδιος ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ δεν είχε βέβαια καμία σχέση, καθότι απών εδώ και χρόνια όχι μόνο από τις Κάννες αλλά από τον ίδιο τον κόσμο! Εκεί που κανένας δεν περίμενε ότι μια τέτοια ταινία θα συμπεριληφθεί στα βραβεία, να που της δόθηκε ένας Ειδικός Χρυσός Φοίνικας, πέρα δηλαδή από τα παραδοσιακά βραβεία. Απίστευτο! Μέχρι σήμερα ο Γκοντάρ ποτέ δεν έχει κερδίσει ένα πραγματικά μεγάλο βραβείο στις Κάννες – πόσω μάλλον τον Χρυσό Φοίνικα. Και όμως, να που για το «Βιβλίο της εικόνας» η τότε κριτική επιτροπή αποφάσισε να… δημιουργήσει βραβείο. «Γιατί είναι ένα έργο που προκαλεί τα όρια του κινηματογράφου», όπως είχε πει τότε η πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, Κέιτ Μπλάνσετ. Και βέβαια είχε δίκιο.