«Μια απολογία σε υψηλή ένταση»

Η πλατεία Βικτωρίας σήμερα είναι μία από τις πιο πολυσυζητημένες και πολιτικά φορτισμένες πλατείες της Ελλάδας, αντιπροσωπεύοντας συχνά το μεταναστευτικό και το προσφυγικό ζήτημα, καθώς αποτελεί σημείο συνάντησης όλων των διαφορετικών κοινοτήτων που συγκροτούν την ευρύτερη γειτονιά της Βικτώριας. Σε μία πάροδο της πλατείας στο πλαίσιο της διεθνούς έκθεσης documenta14, o αμερικανός καλλιτέχνης Ρικ Λόου σε συνεργασία με την καλλιτέχνιδα Μαρία Παπαδημητρίου συνέλαβε το Πρότζεκτ Πλατεία Βικτωρίας (Victoria Square Project) ως ένα «κοινωνικό γλυπτό σε εξέλιξη», το οποίο διαμορφώνεται από όλους όσοι συμμετέχουν σε αυτό. Εγκατεστημένο στον χώρο ενός κενού καταστήματος σε μια από τις πιο υποβαθμισμένες περιοχές της Αθήνας, το VSP όπως το έμαθαν και το λένε όλοι σήμερα, εξελίχθηκε σε έναν πόλο ζωής για την τοπική κοινότητα. Το «κοινωνικό γλυπτό» συνεχίζει να αναδεικνύει με πολιτιστικά προγράμματα και με διεθνείς συνεργασίες τόσο την ιστορικότητα της περιοχής όσο και να ενισχύει την εύθραυστη κοινωνική συνοχή μεταξύ των διαφορετικών ομάδων. Το VSP είναι ίσως το πιο ισχυρό ίχνος που άφησε στην Αθήνα η documenta 14 ως μία σύγχρονη, ανεξάρτητη καλλιτεχνική έκφραση που διαρκώς μεταβάλλεται. Απόδειξη η νέα εφήμερη εγκατάσταση που παρουσιάστηκε την περασμένη εβδομάδα πάνω στην πλατεία Βικτωρίας, λίγα μέτρα πιο πάνω από το γλυπτό σύμπλεγμα του γερμανού γλύπτη Γιοχάνες Πφουλ «Θησεύς σώζων την Ιπποδάμειαν» που κοσμεί το κέντρο της πλατείας. Πρόκειται για το δημόσιο γλυπτό «We apologize» του Αντριαν Πάτσι. Το έργο είναι το αποτέλεσμα μιας πολύμηνης έρευνας και συνεργασίας με παλιούς και νέους κατοίκους σχετικά με τη γειτονιά της Βικτώριας έπειτα από πρόσκληση των οργανισμών Counterpoints Arts (με έδρα το Λονδίνο) και του Victoria Square Project, με την επιμέλεια του Αλμίρ Κόλντιτς, διευθυντή του Counterpoints Arts, και της Νιόβης Ζαραμπούκα – Χατζημάνου, διευθύντριας του Victoria Square Project.

Σε αυτόν τον χώρο του VSP που πρόσφατα το εσωτερικό του άλλαξε χάρη στις συνεργατικές πρακτικές νέων καλλιτεχνών συναντηθήκαμε με τον Αντριαν Πάτσι. Τα έργα του οποίου συμπεριλαμβάνονται σε πολλές δημόσιες και προσωπικές συλλογές, μεταξύ των οποίων το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το MoMa, το παριζιάνικο Μπομπούρ, το μουσείο σύγχρονης ΜΑΧΧΙ στη Ρώμη, το Moderna Museet της Στοκχόλμης, το ελβετικό Kunsthaus Zürich, το Μουσείο Τέχνης του Σιατλ.

Γεννημένος στην Αλβανία το 1961, ο Αντριαν Πάτσι σπούδασε ζωγραφική στην Ακαδημία Τεχνών των Τιράνων σε μια χώρα και σε μια εποχή όπου η τέχνη κυρίως κουνούσε το δάχτυλο επικριτικά σε όσους δεν αξιοποιούσαν με διδακτικό τρόπο τις μεθόδους της. Ηταν ένας από τους λόγους που το 1997 έφυγε προς την Ιταλία και εγκαταστάθηκε στο Μιλάνο, όπου ζει και εργάζεται μέχρι και σήμερα. Εκεί διδάσκει ζωγραφική και εικαστικές τέχνες στη Nuova Accademia DI Belle Arti, συμμετέχοντας σε εργαστήρια σε πολλά Πανεπιστήμια, Ακαδημίες και Ινστιτούτα Τέχνης σε διάφορες χώρες.

Πώς και γιατί βρίσκεστε εδώ;

Οπως συμβαίνει τις περισσότερες φορές με την τέχνη σε δημόσιο χώρο η διαδικασία ξεκινά από ένα μέιλ. Το έλαβα από την ομάδα του Victoria Square Project και κατάλαβα ότι συζητούσαν για μία καλλιτεχνική παρέμβαση σε κάποιον δημόσιο χώρο. Η πρώτη ερώτηση που κάνεις είναι αν η παρέμβαση θα έχει μόνιμο ή εφήμερο χαρακτήρα. Επρόκειτο για κάτι εφήμερο λοιπόν και αρχίσαμε να μελετάμε και να κάνουμε την έρευνά μας ώστε να μάθουμε τα πάντα για την ιστορία και τον αρχιτεκτονικό περίγυρο της πλατείας, για τους ανθρώπους που ζουν εδώ. Επίσης όταν ετοιμάζεις ένα έργο σε δημόσιο χώρο πρέπει να λάβεις υπόψη το οπτικό φορτίο του περίγυρου. Η πλατεία είναι γεμάτη από επιγραφές, δεν είναι σαν το λευκό κουτί ενός χώρου εκθέσεων. Οπότε σε αυτήν την περίπτωση δε έχεις να δείξεις απλά ένα έργο. Αλλά και το πόσο σχετίζεται αυτό με τον τόπο με όρους ιστορίας, μνήμης και παρόντος.

Και πότε αρχίσατε να αντιλαμβάνεστε τον χαρακτήρα της πλατείας Βικτωρίας;

Αρχίσαμε να επικοινωνούμε κατά τη διάρκεια της καραντίνας κι επειδή δεν μπορούσα να ταξιδεύω η ομάδα μού έστειλε κάποιες φωτογραφίες. Ξεκίνησα να βλέπω την πλατεία Βικτωρίας στο Google για να τη δω σε 360 μοίρες. Ομως αν δεν είσαι παρών σε έναν τόπο το μόνο που έχεις είναι μία γενική ιδέα. Αλλά δεν αρκεί. Δεν αντιλαμβάνεσαι την αίσθηση του ζωντανού στοιχείου, την ατμόσφαιρα. Ωστόσο από τις πληροφορίες που είχα λάβει κατάλαβα ότι ήταν σημαντικό για το συγκεκριμένο σημείο η ιστορία των κοινωνικών μετασχηματισμών. Η περιοχή είχε μεταβληθεί από τόπος κατοίκησης μίας ανώτερης – μέσης αστικής τάξης σε γειτονιά λαϊκότερων κοινωνικών ομάδων και μεταναστών. Και ότι αυτός ο μετασχηματισμός προξενούσε εντάσεις. Η λέξη «ένταση» άρχισε να είναι παρούσα σε αυτόν τον ηλεκτρονικό μας διάλογο με την ομάδα του Victoria Square Project. Συνήθως η ένταση είναι σημαντικό μέρος της καλλιτεχνικής πρακτικής μου ως μηχανισμός έναρξης προς μία νέα φαντασία. Νομίζω ότι τώρα πια ο κόσμος της τέχνης χρειάζεται αυτό το είδος της δόνησης.

Δηλαδή, οι εντάσεις δημιουργούν έργα τέχνης;

Παρ’ όλα αυτά η ιδέα αυτή δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα της πλατείας Βικτωρίας. Γι’ αυτό και ζήτησα από την ομάδα να μου στέλνουν ιστορίες από τους κατοίκους της περιοχής, καθώς έχουν ένα καλό δίκτυο και γνωρίζονται με τον κόσμο τόσο με τους παλαιότερους όσο και με τους μετανάστες. Ανάμεσα λοιπόν σε αυτές τις ιστορίες αναπτύχθηκε ένας διάλογός τους με κάποιον κύριο από την περιοχή, ο οποίος ήταν κατά της παρουσίας των μεταναστών γενικότερα. Στο τέλος, ύστερα από πολλές ανταλλαγές μηνυμάτων με τον μεταφραστή που μου έστελνε τις ιστορίες λαμβάνω ένα μέιλ του όπου μου έγραφε: «Adrian we apologize for this content and stress that may have caused». Σκέφτηκα, γιατί να έστειλε αυτό το απολογητικό σημείωμα. Γιατί νόμισε ότι θα ένιωθα πληγωμένος εξαιτίας αυτής της ρατσιστικής άποψης; Με αντιμετώπιζε σαν να ήμουν κάποιος που νομίζει ότι δεν υπάρχει ρατσισμός και νιώθει την ανάγκη ότι πρέπει να απολογηθεί επειδή κάποιος μού λέει την αλήθεια. Σκέφτηκα λοιπόν αυτή τη συμπεριφορά της πολιτικής ορθότητας. Κανονικά, όταν χρησιμοποιούμε μια τέτοια έκφραση το κάνουμε επειδή κάτι δεν πάει καλά και μετά το καλύπτουμε με μια ωραία φράση. Συνήθως εκείνοι που εκφράζονται έτσι ευγενικά και κόσμια βρίσκονται σε θέση ισχύος. Κατανοούν το λάθος, αλλά δεν κάνουν κάτι άλλο παρά μόνο απολογούνται.

Ως ευγενικοί αμήχανοι οικοδεσπότες;

Κάπως έτσι. Μετά όμως σκέφτηκα ότι αυτή η φράση θα μπορούσε να ερμηνευτεί σε διαφορετικό πλαίσιο. Δηλαδή η φράση ως έργο είναι μία απολογία προς τους κατοίκους της περιοχής για το όποιο είδος αναστάτωσης μπορεί να τους προκαλέσει. Ακόμη και εγώ προσωπικά μπορώ να απολογηθώ επειδή έκανα αυτό το έργο. Ισως και οι μετανάστες οι οποίοι ζουνε εδώ θα μπορούσαν να απολογηθούν στους Ελληνες. Ακόμη και οι Ελληνες μπορεί να απολογηθούν σε εκείνους [τους πρόσφυγες]. Ετσι σκέφτηκα ότι οποιοσδήποτε κοιτάξει αυτή τη φράση μπορεί να την ενεργοποιήσει. Αλλά ταυτόχρονα και η ίδια η φράση ενεργοποιεί ένα ερώτημα στους θεατές. Η φράση λοιπόν γίνεται ενεργοποιητής σκέψεων και στη συνέχεια ανοίγει συζητήσεις.

Επιδιώξατε να αντιπαρατεθεί με το μνημειώδες γλυπτικό σύμπλεγμα του Θησέα και της Ιπποδάμειας;

Δεν θα μπορούσε να γίνει έργο με κάποιο άλλο καλλιτεχνικό μέσο σε αυτόν τον χώρο. Ενα ζωγραφικό έργο δεν θα λειτουργούσε στην πλατεία. Η γλώσσα της επιγραφής λειτουργεί ως τμήμα της καλλιτεχνικής έκφρασης της ίδιας της πλατείας. Φέρνει κάτι από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του παρόντος αλλά ταυτόχρονα δεν πρόκειται για ένα έργο για την τέρψη των ματιών. Επεδίωξα να γίνει σε μεγάλη κλίμακα, γιατί συνήθως η απολογητική στάση εκφράζεται με χαμηλούς τόνους. Το ήθελα λοιπόν να δείχνει ως μια απολογία σε υψηλή ένταση. Αλλωστε είναι ζήτημα αναλογιών. Σίγουρα είναι έργο μεγάλης παρουσίας, αλλά δεν είναι εκτός κλίμακας. Το έργο «We Apologize» δεν επιθυμεί να πάρει μία συγκεκριμένη θέση, όπως θα μπορούσε να φανταστεί κανείς, αλλά μας προκαλεί να ξανασκεφτούμε, να κοιταχτούμε και να βρούμε τους τρόπους να ζήσουμε μαζί, αναγνωρίζοντας τις ανάγκες του καθένα και της καθεμίας που ζει εκεί. Απευθύνεται σε όλους και όλες μας, ανεξάρτητα από τη θέση και την τοποθέτησή μας, χωρίς να διατυπώνει το ίδιο ένα συμπέρασμα μέσα στον δημόσιο χώρο.