Στην πρόκληση της «Τέταρτης Διάστασης»

Πρόκειται για το έργο του Γιάννη Ρίτσου, που παρουσιάζεται από το ΚΘΒΕ σε σκηνοθεσία Πολυξένης Σπυροπούλου. Αμέσως προκύπτει το ερώτημα για την ταυτότητα της συγκεκριμένης διάστασης. Οχι, δεν έχει την παραμικρή σχέση με την «Εκτη αίσθηση» του Σιάμαλαν. Η δε απάντηση ότι η τέταρτη διάσταση είναι ο χρόνος, μοιάζει να μην είναι αρκετή. Αυτός δεν είναι που όλη μέρα μας πιέζει; Με το ζόρι μάς επιτρέπει να διαβάσουμε εφημερίδα. Γιατί θα πρέπει να τον «δούμε» σε παράσταση; Για το δεύτερο ερώτημα θα χρειαστεί να γράψω λίγο παραπάνω και να μας πιέσει ο χρόνος λίγο περισσότερο.

Ανατρέχω στη Φυσική, προκειμένου να επιφέρω μια ρωγμή στην ακλόνητη εικόνα που έχουμε για τον «πρωταγωνιστή» της παράστασης. Οταν η ταχύτητα του αντικειμένου προσεγγίζει την ταχύτητα του φωτός, τόσο η ίδια η ταχύτητα, όσο και η βαρυτική δύναμη, επιβραδύνουν το «πέρασμα του χρόνου». Και ναι, μπορεί να μην κινούμαστε με τέτοιες ταχύτητες, όμως η μεταβολή του ψυχισμού (κατά τον αριστοτελικό ορισμό η μεταβολή είναι μορφή κίνησης) αποτελεί μη μετρήσιμο μέγεθος. Η δε βαρύτητα της κατάστασης που βιώνεται, ενδέχεται να ξεπερνά σε ισχύ τη βαρυτική δύναμη. Καθώς η σχεδίαση του πολύπτυχου μορφώματος, που προκύπτει από τον συνδυασμό του ευκλείδειου χώρου των  τριών διαστάσεων με τον χρόνο, δεν με οδήγησε πουθενά, συνεχίζω με τα λόγια της σκηνοθέτιδας.

Η τέταρτη διάσταση του Ρίτσου είναι «η περιοχή ανάμεσα στην ύλη και τη μη ύλη, ανάμεσα στον θνητό και τον Θεό, ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη». Η περιοχή αυτή μοιάζει να είναι κάτι που υπερβαίνει το Συνειδητό και το Εγώ των φροϊδικών μοντέλων. Γι’ αυτό τον λόγο, θα μεταπηδήσω στη Μεταφυσική. Και πάλι όχι∙ η παράσταση δεν περιλαμβάνει παιδάκια που βλέπουν φαντάσματα. Συγκεκριμένα, στην πλατωνική σκέψη, η οποία δεν τρέφει ιδιαίτερη εκτίμηση στην ύλη, ο χρόνος ορίζεται ως αντανάκλαση της αιωνιότητας. Στην ορθόδοξη θεολογία, κατά διαβολική σύμπτωση, έχει γραφεί ως προς τον χρόνο ότι το άτομο έχει τη δυνατότητα να ελευθερωθεί από τη δουλεία του κόσμου και να εισαχθεί στην πνευματική ζωή, η οποία εκτείνεται στην αιωνιότητα. Οι παραπάνω ερμηνείες, αν και προέρχονται από φαινομενικά αντίθετους χώρους, προς απογοήτευση όσων αντλούν τα υλικά για το χτίσιμο της εικόνας τους από πεδία αντιπαράθεσης, δεν απέχουν η μία από την άλλη.

Θα επιχειρήσω να γίνω πιο συγκεκριμένος, εξετάζοντας τους χαρακτήρες της παράστασης. Είναι οι γνωστοί σε όλους μας ήρωες των αρχαίων τραγωδιών. Ο Αγαμέμνων, ο Ορέστης, η Ιφιγένεια, η Χρυσόθεμις, η Περσεφόνη, η Ισμήνη, ο Αίας, ο Νεοπτόλεμος, η Ελένη και η Φαίδρα. Σχηματίζουν επί σκηνής έναν κύκλο, ο οποίος παραπέμπει (σε τι άλλο;) στην αιωνιότητα. Ταυτοχρόνως, έχει κοπεί το νήμα που τους συνδέει με την πίστη του δωριέα ήρωα, ότι δόξα και τιμή είναι προτιμότερες από την ίδια τη ζωή. Μαζί με την εκδίκηση, αποχωρεί και η μοίρα από το προσκήνιο. Δεν έχουμε παρά να δούμε τα λόγια που επέλεξαν δύο εκ των ηθοποιών.

Ιορδάνης Αϊβάζογλου (Αίας): «Εντιμος και δίκαιος ο Αίας, υπερασπίζεται την αλήθεια, τα πιστεύω του για έναν καλύτερο κόσμο».

Στέργιος Τζαφέρης (Αγαμέμνων): «Με στόχο την απελευθέρωση απ’ τα φθαρτά στοιχεία της υλικής ζωής. Να πάει εξαγνισμένος στο παραπέρα».

Οι χαρακτήρες του Ρίτσου ζητούν για τον εαυτό τους τον εξαγνισμό, ενώ για τον κόσμο την καλύτερη, μελλοντική εκδοχή του. Η αντιστοιχία με τις ερμηνείες του χρόνου στην προηγούμενη παράγραφο είναι εμφανής.

Η ΕΙΡΩΝΕΙΑ. Βγαίνοντας από το πλαίσιο τόσο της παράστασης, όσο και του στοχασμού, και δεδομένης της προαναφερθείσας πίεσης που ο χρόνος ασκεί, αναλογίζομαι πως μόνο εύκολη δεν είναι μια τέτοια προσέγγιση του χρόνου. Από πού προέρχεται, όμως, αυτή η ειρωνεία; Υπάρχει η άποψη ότι η αντιμετώπιση του χρόνου έχει καθοριστεί από τις αλλαγές που επήλθαν στην αντιμετώπιση του χώρου. Ως προς την τελευταία, αρκεί να σκεφτούμε μία και μόνη λέξη. Κυριαρχία. Θα αξιοποιήσω το παράδειγμα ενός άλλου είδους χτισίματος. Σαν πρωταγωνιστές κακόγουστης βιντεοταινίας του ’80, μια μικρή ομάδα φοιτητών του Μετσόβιου Πολυτεχνείου προσέλαβε, προσφάτως, οικοδομικό συνεργείο, προκειμένου να χτίσει αίθουσα αναψυχής εντός του πανεπιστημιακού χώρου. Το δε συνεργείο, συμμεριζόμενο τη νοοτροπία της κυριαρχίας, εναπόθεσε στον χώρο σακιά με άμμο και παλέτες με τούβλα. Βγάζοντας από το μυαλό μου την εικόνα του Μπίλια να κουβαλάει τούβλα, θα προσθέσω ότι αυτή η κυριαρχία στον χώρο έχει υποβάλει την επιθυμία για ανάλογη κυριαρχία στον χρόνο. Γι’ αυτό προτιμούμε τις γρήγορες μετακινήσεις, το βιαστικό σερφάρισμα στο smartphone και τα ατακαδόρικα αστεία στην τηλεόραση. Γι’ αυτό γινόμαστε θύματα της προαναφερθείσας ειρωνείας. Αυτές και άλλες παρόμοιου τύπου προτιμήσεις δημιουργούν την παραίσθηση της αντεστραμμένης πραγματικότητας, ότι δηλαδή είναι ο χρόνος που κυριαρχεί σε εμάς.

Υπό το πέπλο της παραίσθησης, δεν έχουμε υπομονή για οτιδήποτε απαιτεί εμβάθυνση. Εδώ είναι που κάνει την εμφάνισή της η πρόκληση της παράστασης. Πέραν του ότι πραγματεύεται τον χρόνο, ζητεί από τον θεατή να εμβαθύνει στον ποιητικό λόγο, για τον οποίο, δυστυχώς, έχουμε μάθει να αδιαφορούμε. Θα ανταποκριθούμε στην πρόκληση; Αν αναλογιστούμε πως η μεταβολή του ψυχισμού είναι καθημερινή και αναπόφευκτη και ότι η μοναδική δυνατότητα που έχουμε απέναντι της είναι η επιλογή της ποιότητας της, τότε ναι.

Ο Δημήτρης Καρακάσης είναι ψυχίατρος στη Θεσσαλονίκη

info

Μικρό Θέατρο Μονής Λαζαριστών, Σταυρούπολη, {CR}2315 200 200