Στα μυστικά του «Κάλλους»

Μακιγιάρονταν οι Σφίγγες στα χρόνια του Αγαμέμνονα; Τι περιείχε ένα κουτάκι με τη σήμανση «Αιδοίου»; Τι άρωμα φορούσε ένας λαγός των κλασικών χρόνων; Τι πολύτιμο κρύβεται στο τσόφλι ενός αμυγδάλου και γιατί οι γυναίκες στην αρχαιότητα αγαπούσαν τις αχιβάδες; Και τελικά μήπως δεν θέλει κόπο, αλλά αρκεί να υιοθετήσει κάποια τον τρόπο της Αφροδίτης για να αισθανθεί… θεά; Οι απαντήσεις γοητευτικές, όπως ταιριάζουν άλλωστε σε μια έκθεση που υμνεί το Κάλλος. Και βρίσκονται όλες τους ανάμεσα στα 320 αντικείμενα που ταξίδεψαν στην Αθήνα από 52 μουσεία, συλλογές και εφορείες αρχαιοτήτων από την Ελλάδα, την Ιταλία και το Βατικανό, για να συνθέσουν τη νέα έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης «Κάλλος. Η Υπέρτατη Ομορφιά», η οποία φέρει την υπογραφή του τέως, πλέον, διευθυντή του ιδρύματος και νυν επικεφαλής του Μουσείου Ακρόπολης, καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Νίκου Σταμπολίδη και του δρος Ιωάννη Δ. Φάππα.

Την επισκεφθήκαμε και ξεχωρίσαμε ορισμένα εκθέματα που δεν είναι από τα πλέον προβεβλημένα, «κρύβουν», όμως, ενδιαφέρουσες ιστορίες, όπως μας τις διηγήθηκε ο Νίκος Σταμπολίδης στην εναρκτήρια ξενάγηση και τις εμπλουτίσαμε με πληροφορίες από τον 700 και πλέον σελίδων εικονογραφημένο κατάλογο.

ΜΥΣΤΗΡΙΟ. Μικρό αλλά «προκλητικό» το πήλινο πώμα μιας μικρής μελαμβαφούς αττικής πυξίδας από τη Ρόδο της κλασικής εποχής, καθώς πάνω του είναι χαραγμένη η επιγραφή «ΑΙΔΟΙΟΥ». Ανήκε άραγε σε κάποιον άνδρα που ήταν συνεσταλμένος και αξιοσέβαστος (Αιδοίος); Σε κάποια εταίρα της οποίας το χαϊδευτικό ήταν η/το Αιδοίον; Δεν αποκλείεται όμως η επιγραφή να δηλώνει και το περιεχόμενο του μικρού αγγείου, πιθανόν μια κρέμα αποτρίχωσης της ηβικής χώρας ή ένα λιπαντικό για την ύγρανση του κόλπου της ιδιοκτήτριάς του.

Η ΩΡΑ ΤΗΣ ΘΕΑΣ. Από τα έργα – σταρ που της έκθεσης η ολόγυμνη μαρμάρινη Αφροδίτη την ώρα που απολαμβάνει τη στιγμή (όπως δείχνει το αμυδρό χαμόγελο της) που στραγγίζει τα μαλλιά της μετά το μπάνιο. Και ποια γυναίκα δεν θα ήθελε να έχει τη χάρη και την ομορφιά της θεάς του έρωτα, όπως αποτυπώθηκε στο γλυπτό του 1ου αι. π.Χ. από τη Ρόδο; Κάποια κατάφερε το κάλλος της Αφροδίτης σε αυτή την ιδιαίτερη στιγμή της να το φέρει πάνω της καθώς η θεά στην ίδια στάση κοσμούσε τη χρυσή περόνη με την οποία στερέωνε η εν λόγω κυρία το ένδυμά της. Τη χάρη της θεάς όμως πόθησε και μια πιθανόν φτωχή θνητή, το σώμα της οποίας απέχει από τη θεϊκή τελειότητα. Ενας καλλιτέχνης της ελληνιστικής εποχής, ωστόσο, θέλησε να το αποτυπώσει την ώρα που βρισκόταν σε μια πολύ παρόμοια στάση, όχι όμως σε χρυσό ή σε μάρμαρο, αλλά σε ταπεινό πηλό.

ΑΡΩΜΑ ΛΑΓΟΥ. Το πήλινο λαγουδάκι, που στέκεται διακριτικά στην προθήκη, εν πρώτοις μπορεί να μοιάζει πολύ χαριτωμένο. Κάθεται στα πίσω πόδια του, ανασηκώνει το κεφάλι, μυρίζει ανήσυχο τον αέρα και έχει τεντωμένα τα μπροστινά του πόδια ανάμεσα στα οποία κρατά μία φιάλη. Εδώ βρίσκεται και το μυστικό του. Το λαγουδάκι αυτό δεν είναι παρά ένα αρωματοδοχείο. Και η μορφή που επελέγη για το αγγείο του αρώματος είναι γεμάτη ερωτικούς υπαινιγμούς, καθώς ο λαγός θεωρείται καθιερωμένο δώρο του εραστή προς τον αγαπημένο του και σπανιότερο από άνδρα προς εταίρα. Ο Ερωτας μάλιστα απεικονίζεται να κυνηγά λαγούς ή να φέρει έναν ζωντανό λαγό.

ΠΕΡΙ ΜΑΚΙΓΙΑΖ. Μεγάλα και τονισμένα αμυγδαλωτά μάτια, τοξωτά έντονα μαύρα φρύδια, στενά χείλη βαμμένα κόκκινα. Στο μέτωπο, στα μάγουλα και στο πιγούνι από ένας κόκκινος ρόδακας. Καμία λεπτομέρεια σχετικά με το μακιγιάζ δεν λείπει από το γυναικείο αυτό κεφάλι που είναι φτιαγμένο από ασβεστοκονίαμα. Αν απεικονίζει μια γυναικεία θεότητα ή μια δαιμονική Σφίγγα είναι ένα ερώτημα που δεν έχει απαντηθεί. Αντιθέτως μαρτυρά με αρκετή βεβαιότητα πως οι γυναίκες που ζούσαν στις Μυκήνες του 13ου αι. π.Χ. – στο θρησκευτικό κέντρο των οποίων βρέθηκε – γνώριζαν καλά τα μυστικά του καλλωπισμού.

ΑΜΥΓΔΑΛΕΛΑΙΟ. Ενα αμύγδαλο άραγε τι μπορεί να γυρεύει μέσα σε μια έκθεση αφιερωμένη στην ομορφιά του σώματος και της ψυχής; Κι όμως αυτό το αμυγδαλάκι από πηλό του 5ου αι. π.Χ. κατασκευάστηκε σε ένα εργαστήριο της Αττικής. Η πρώτη ύλη δεν βάφτηκε για να παραπέμπει στο κέλυφος του καρπού και για να μαρτυρά το περιεχόμενο του: αμυγδαλέλαιο. Το ύψος του αμφορίσκου, μόλις 7,8 εκ., είναι ενδεικτικό του πόσο ακριβό ήταν το συγκεκριμένο έλαιο και επιβεβαιώνει τη ρήση «τα ακριβά έλαια/αρώματα μπαίνουν σε μικρά μπουκάλια».

ΔΙΔΥΜΕΣ ΑΧΙΒΑΔΕΣ. Κι αν το πήλινο αμύγδαλο ξεγελά εκ πρώτης το βλέμμα, την ίδια ψευδαίσθηση δημιουργούν και οι δίδυμες αχιβάδες. Ούτε εκείνες είναι γεννήματα της θάλασσας, αλλά ενός επιδέξιου αγγειοπλάστη που θέλησε να φτιάξει ένα περίτεχνο μυροδοχείο, σε σχήμα ιδιαιτέρως δημοφιλές από τον 6ο αι. π.Χ. έως την ελληνιστική εποχή, που θα συναντούσε κάποιος είτε σε ένα γυναικείο μπουντουάρ, είτε ως προσφορά στη θεά Αφροδίτη, είτε ως κτέρισμα στον τάφο κάποιας γυναίκας. Η αχιβάδα ήταν αγαπητή ως σχήμα καθώς ως θαλάσσιο ον συνδεόταν με τη θεά της ομορφιάς και του έρωτα, αφού ο μύθος την ήθελε να έχει γεννηθεί από ένα κοχύλι, στο οποίο αποδίδονταν εκτός των άλλων στοιχεία ερωτισμού, μαγικών και αναπαραγωγικών δυνάμεων.

info

H έκθεση «ΚΑΛΛΟΣ. Η Υπέρτατη Ομορφιά» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (Ν. Δούκα 4) έως τις 16 Ιανουαρίου 2022