Ισπανικό κλασικό θέατρο

Κάθε λαός έχει την ιδιοσυστασία του και την ιδιοσυγκρασία του, οι οποίες αποτυπώνονται στην ιστορική του πορεία και εκπροσωπούνται στα έργα της τέχνης του. Από τις Πυραμίδες ως το Σινικό Τείχος και από τον Παρθενώνα ως τα γουέστερν, η αρχιτεκτονική, η ποίηση, το θέατρο βρίσκουν σε κάθε λαό το μέτρο του, το ύφος του, το ήθος του, τα ελαττώματά του και τα όριά του. Ο Οιδίπους και η Αντιγόνη, η Μήδεια του Ευριπίδη, η Μήδεια του Σενέκα και η Μήδεια του Ανούιγ, ο Δον Κιχώτης, ο Αμλετ, ο Ταρτούφος, ο Μίσκιν του Ντοστογέφσκι, ο Φάουστ, ο Πέερ Γκιντ του Ιψεν είναι αποτυπώσεις της συλλογικής συνείδησης των λαών που τους γέννησαν και τους επέβαλαν στις ταλαντούχες πένες των συγγραφέων, των ποιητών, των μουσουργών.

Ενα από τα παράδοξα της ελληνικής παραστασιολογίας είναι τα ελάχιστα έργα της ισπανικής θεατρικής ιστορίας, αν και Ισπανοί και Ελληνες, όπως και οι Ιταλοί, είμαστε και ιδιοσυγκρασιακά και γεωγραφικά συγγενείς. Ισως να φταίει ο έντονος καθολικισμός και η τυραννική παρουσία της Ιεράς Εξέτασης που μας έκαναν επιφυλακτικούς και αποστασιοποιημένους από τα ανθρώπινα πρότυπα του ισπανικού κλασικισμού. Πάντως, αν θέλουμε να προσεγγίσουμε τον ανθρωπότερον των Ισπανών, θα σταθμεύσουμε χωρίς αντιρρήσεις στον Δον Κιχώτη. Παρότι σε αυτή τη σειρά των κειμένων αναφέρομαι στο θέατρο, δεν διστάζω να ισχυριστώ πως το είδωλον του Δον Κιχώτη συναντάται με πλειάδα παραλλαγών στο ισπανικό θέατρο.

«Ο “Δον Κιχώτης” είναι η περιπλάνηση της ουσίας μέσα στα φαινόμενα. Ο “Δον Κιχώτης” δεν είναι πρόσωπο, είναι η “επιφάνεια” της ουσίας, η σωτηρία του κόσμου διά του κάλλους. Η παρουσία της τέχνης, της άλλης πραγματικότητας, μέσα στην πραγματικότητα. Ο Θερβάντες πρότεινε μιαν αισθητική λύση στο αδιέξοδο του πραγματικού. Ο παρανοϊκός ήρωάς του πορεύεται μέσα στα γεγονότα, διασπά τη συνοχή τους και διασαλεύει τη μακάρια βεβαιότητά τους. Η παρουσία του κάνει την πραγματικότητα να παραπαίει, να καταρρέει και να ανασυντάσσεται σε τερατώδη σχήματα. Το μυθιστόρημα δεν έχει επεισόδια, έχει αναβαθμούς, με τη διαφορά πως οδηγούν πλαστά στη λύτρωση. Στο τέλος θα αποκαλύψουν πως στο κεφάλαιο παραμονεύουν η διάψευση και η απελπισία. Ο “Δον Κιχώτης” είναι μια “Θεία Κωμωδία” από την ανάποδη. Μας γοήτευε πάντα μια “υπόθεση”. Γιατί, τάχα, ο “Δον Κιχώτης” δεν είναι μια μεγαλοφυής παλινωδία της Καινής Διαθήκης απ’ τη σκοπιά της Αναγέννησης, οι αναλογίες είναι σκανδαλώδεις. Αυτός ο ιδαλγός που ξεκινάει να κατακτήσει τον κόσμο, αντλώντας πρότυπα από τις παλιές “γραφές”, ο ελευθερωτής που λιθοβολείται, ο λοιδορούμενος και ραπιζόμενος, ο θηρευτής της ομορφιάς, ο θαυματοποιός, ο ταράζων τους γάμους και ακινητών τους λέοντες, ο λυτρώσας την δούλην και συγκαταβαίνων τις πόρνες, ο υψών τον Ζακχαίον – ταβερνιάρη, ο αποδιοπομπαίος της Σαραγόσα και ο αποθεούμενος στη Βαρκελώνη, ο χλευαζόμενος επί ξύλινου ίππου, ο θανάσιμος εχθρός του ασύλληπτου μάγου Φρεστόν, που συνεχίζει να ασχημίζει τον κόσμο και μετά τον θάνατο του Ιππότη, δεν είναι τάχα ο Χριστός, όπως βγήκε αιμόφυρτος μέσα από την περιπέτεια του καθολικού Μεσαίωνα;».

Ενα δημοφιλές έργο, από τα ελάχιστα ισπανικά που παίχθηκαν στην Ελλάδα, είναι και το «Φουέντε Οβεχούνα» του Λόπε ντε Βέγκα. Εγραφα το 1990: «[…] Το έργο είναι μια αριστοτελική αλληγορία βασισμένη πάνω στη στρεβλή πρόσληψη του Αριστοτέλη από τη σχολαστική φιλοσοφία και τον καθολικισμό. […] Ποιητές, όπως ο Λόπε ντε Βέγκα, είναι ταμεία πολιτισμού και κιβωτοί σοφίας. Ετσι, λοιπόν, για να κατανοηθεί το ήθος του ισπανικού θεάτρου, πρέπει να κατανοηθεί η δομή της ισπανικής κοινωνίας κατά τη φεουδαρχική περίοδο. Κατανόηση της δομής αυτής είναι αδύνατη χωρίς τη γνώση της ιεραρχίας που καθιερώνει η παπική Εκκλησία. Οπως λοιπόν ο Πάπας υπέταξε τους τοπικούς επισκόπους και από αυτόνομους ηγέτες τούς ενέταξε στη γραφειοκρατία του Βατικανού, έτσι και το βασιλικό ζεύγος, λ.χ., που ένωσε τις δύο κεφαλές της Καστίλλης και της Αραγώνας σε έναν γάμο, καθυπέταξε τους τοπάρχες και τους αφομοίωσε στην αυλική ιεραρχία. Στους ιερούς κανόνες της Εκκλησίας αντιστοιχεί ο κώδικας ευγενείας που εγγυάται και ελέγχει η ισπανική αυλή. Η Φουέντε Οβεχούνα, ένα αδικημένο χωριό, που υφίσταται την ασυδοσία ενός τοπάρχη, σκοτώνει τον τύραννο με τη βεβαιότητα ότι δρα εντός των ορίων του κώδικα ευγενείας. Ο απαίσιος Γκόμεθ παραβαίνει κτηνωδώς και εξακολουθητικά τους κανόνες της ανδρικής συμπεριφοράς που συγκροτούν την ισπανική εκδοχή της Τιμής. Χωρίς την ειδική έννοια της τιμής στο κέντρο της ερμηνευτικής συνείδησης δεν μπορεί να γίνει κατανοητό το έργο του Λόπε. Το βασιλικό ζεύγος στο έργο δεν είναι μόνο το ιστορικό ζεύγος που συνέλαβε το όραμα του Κολόμβου, είναι μια εικόνα ορατή της μεταφυσικής εξουσίας, η υλοποιημένη ιδέα του αγαθού επί της γης. Αν δεν συμφωνεί κανείς μ’ αυτά (και είναι δικαίωμά του), δεν αποφασίζει να ανεβάσει έργο της κλασικής ισπανικής δραματουργίας».

«Η ζωή είναι όνειρο». Ενα από τα αριστουργήματα του ευρωπαϊκού θεάτρου είναι το έργο του Καλντερόν ντε λα Μπάρκα «Η ζωή είναι όνειρο». Εγραφα το 1987 σε μια κριτική μου με τίτλο «Αντι-Οιδίπους»: «Κάθε φορά που έρχομαι σε επαφή και επικοινωνώ με ένα κείμενο ισπανικό, σκέφτομαι τον λόγο του Ουναμούνο: “Αποστολή της Ισπανίας είναι να εξαραβίσει την Ευρώπη”. Είναι μια θέση που φωτίζει από μία μόνο πλευρά τη συζήτηση που έγινε (και γίνεται) στη μεγάλη αυτή μεσογειακή χώρα για το άλυτο πρόβλημα της ισπανικότητας, ανάλογο με το επίσης άλυτο, δικό μας αιώνιο πρόβλημα της ελληνικότητας. Σκέφτομαι πολλές φορές τι είναι εκείνο που έκανε τον Λόρκα τόσο δημοφιλή στη χώρα μας, σε σημείο που να τον μιμηθούν δεκάδες έλληνες ποιητές, στιχουργοί και θεατρικοί συγγραφείς, και τι είναι εκείνο που μας χώριζε από την ιδεολογία και την αισθητική του Λόπε ντε Βέγκα και του Καλντερόν ντε λα Μπάρκα. Γιατί, πράγματι, αυτοί οι δύο πολυγραφότατοι ποιητές του θεάτρου δεν βρήκαν μεγάλη ανταπόκριση και έμειναν ξένοι στους έλληνες καλλιτέχνες και άγνωστοι στο ελληνικό κοινό ως εκ τούτου. Και η εντύπωση γίνεται εντονότερη όταν σκεφτεί κανείς πως οι δύο αυτοί δραματουργοί ήταν αισθητικά αντίθετοι. Ο Λόπε λαϊκότερος, ανοιχτότερος και τολμηρότερος, ο Καλντερόν αυλικός, συντηρητικότερος και φορμαλίστας. Πολλές φορές τείνω να πιστέψω πως το μυστήριο λύεται με κριτήριο την αραβικότητα. Ο Ανδαλουσιανός Λόρκα αντλεί από τη μεσογειακή, ανατολίτικη βρυσομάνα, ενώ ο Καστιλλιάνος π.χ. Καλντερόν βυθίζεται στη σκοτεινή, άτεγκτη, ψυχρή, αυστηρή ρίζα των Ιβήρων. Τον Λόρκα το λαϊκό τσιγγάνικο μπαρόκ τον οδηγεί στον συμβολισμό και στον υπερρεαλισμό. Τον Καλντερόν το λόγιο δημοτικό μπαρόκ τον οδηγεί στον ρομαντισμό, στον καθολικισμό και στη μοναρχία. Τι είναι από τα δύο πιο ισπανικό, δεν θα το πω βέβαια εγώ. […] Στο “Η ζωή είναι όνειρο” ο Καλντερόν κατορθώνει μέσα από μια σοφή, κλειστή, εκλεπτυσμένη φόρμα να καταθέσει ολόκληρη, χωρίς κενά, τη φιλοσοφία της ζωής, πάνω στον άξονα της οποίας στηρίχτηκε ο χρυσούς αιώνας της ισπανικής ακμής. Ο προκαθορισμός του ανθρώπου, το εκχριστιανισμένο κισμέτ, η θεία χάρις, το προπατορικό αμάρτημα και η προσωπική τιμή, τα αβυσσαλέα πάθη και ο κλοιός του ιπποτικού κώδικα που τα καθυποτάσσει, η δίψα για εξαγνισμό και η περί της πραγματικότητας ερώτηση αποτελούν τις αιχμηρές κορυφές μιας οροσειράς της υπάρξεως που διατρέχει την πνευματική ενδοχώρα των Ιβήρων. Η τιμή, η ζήλια, η απελπισία, ο έρωτας του θανάτου κινητοποιούν μηχανισμούς που φέρνουν τον άνθρωπο αντιμέτωπο με το θεμελιώδες ερώτημα περί του ζην. Και το ερώτημα αυτό λύεται στον Καλντερόν και στους Ισπανούς τελείως διαφορετικά από ό,τι στον Σοφοκλή, λ.χ., και στους Ελληνες. Ο ήρωας του Καλντερόν είναι κατεξοχήν ο Αντι-Οιδίπους. Πράγματι, ο Σιγισμούνδος, όπως και ο Οιδίπους, είναι από χρησμούς και τ’ άστρα σφραγισμένος, πριν γεννηθεί ακόμη. Θα καταστρέψει τη χώρα του και θα βλάψει τον πατέρα του βασιλέα, αν ποτέ βασιλεύσει. Φυλακίζεται από το λίκνο, αλυσοδένεται σε βαθύ μπουντρούμι και, όταν η απάτη του πατέρα του τον δοκιμάζει, όταν ανδρωθεί, η μοίρα, οι φοβερές προβλέψεις των άστρων πραγματοποιούνται. Ο Σιγισμούνδος είναι ένα ηθικό τέρας που πρέπει να επιστρέψει στα δεσμά του. Εως εδώ το πράγμα ακολουθεί παράλληλο δράμα με τον Οιδίποδα, εξωτερικά.

Από εδώ και πέρα παρεμβαίνουν η χριστιανική αγάπη, η θεία χάρις, η βασιλική γενναιοδωρία και η προσωπική τιμή. Ο ήρωας θα κατανικήσει τα ένστικτά του, θα ξαναγεννηθεί νέος Αδάμ, θα “βαπτιστεί” και θα φωτιστεί. Η ζωή είναι ένα νεφέλωμα, ένα όνειρο, ο καθένας ονειρεύεται τον κόσμο ως είναι. Το παν είναι μια αυταπάτη, μια ψευδαίσθηση. Οι άνθρωποι είμαστε ενεργούμενα ενός ονείρου, που βέβαια το ονειρεύεται ο Θεός. […] Ο Σιγισμούνδος, ο Αντι-Οιδίπους, είναι ο δυτικός άνθρωπος, ο δέσμιος των θεσμών, των εργαλείων και των αξιών του. Η τραγωδία του αρχίζει εκεί που τελειώνει του Οιδίποδος. Είναι απλώς ένα δράμα!! Ο Καλντερόν κατορθώνει με το αριστούργημά του να εντοπίσει με λόγο ακμαίο και δράση καταιγιστική την ουσία αυτής της αντιτραγικής, της δραματικής περί ζωής φιλοσοφίας».