«Οι άνθρωποι χρειάζονται το θείο και το θαύμα που πηγάζει από τη φύση»

Ο Τζουζέπε Πενόνε κατέστησε σαφές ότι η φύση έχει σημασία. Από την αρχή της καριέρας του στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ως εκφραστής του κινήματος της Arte Povera, έχει χρησιμοποιήσει και αντιπαραβάλλει υλικά τόσο αρχαία όσο και σύγχρονα, «ακατέργαστα» και τεχνητά – όπως μπρούτζο, δέρμα, ξύλο, πέτρα και αγκάθια ακακίας. Με καταγωγή από την περιοχή του Πιεμόντε της Ιταλίας, προξένησε ενδιαφέρον γύρω από το όνομά του στα τέλη της δεκαετίας του ’60 με ριζοσπαστικές, ποιητικές χειρονομίες που αφορούν τη φύση, όπως αφήνοντας το σωματικό του αποτύπωμα σε ένα σωρό από φύλλα δέντρων. Τα πρώτα έργα του, που πραγματοποίησε όταν ήταν 21 ετών, ήταν απλές σε εκτέλεση παρεμβάσεις στη φύση, αλλά περίπλοκες σε υπαινιγμό. Το 1969 έγραψε ότι επιθυμούσε «η σχέση μεταξύ του εαυτού μου και των πραγμάτων να είναι ίση». Το έδειξε ενώνοντας το χέρι του με ένα δέντρο, μετρώντας το αποτύπωμα του σώματος και της αναπνοής του στη φύση, ξεκινώντας μία εργασία που εξελίσσει έως σήμερα με θέμα τις ίσες αποστάσεις του εαυτού και του κόσμου.

Συναντηθήκαμε στην Αθήνα, στον χώρο της Gagosian gallery. Η έκθεση «Impronte di corpi nell’ aria / Bodies Imprinted in the Air» πήρε τον τίτλο της από μια σειρά νέων γλυπτικών έργων σε μπρούτζο και μάρμαρο που παραπέμπουν στην ανάπτυξη φυτών τα οποία φυτρώνουν μέσα από την πέτρα, σαν να προέρχονται από τη γη.

Ο Πενόνε ενσωματώνει συχνά το σώμα και τις χειρονομίες του στο έργο του: οι φωτογραφίες Libro / polvere trappola / mano (Book / Dust Trap / Hand) (1972) και Guanti (Gloves) (1972) είναι τα πιο πρώιμα έργα της αθηναϊκής του έκθεσης και ενσωματώνουν εικόνες του χεριού του. «Το αποτύπωμα του δέρματος είναι για μένα η πιο δημοκρατική εικόνα που μπορεί να μεταδοθεί. Είναι μια εικόνα που οδηγεί τους ανθρώπους πίσω στην ύλη, στη φύση», λέει δείχνοντας το πρόσφατο έργο του Rotazione (Rotation, 2020), στο οποίο απεικονίζει ένα χέρι κατά την πράξη της δημιουργίας πολλαπλών αποτυπωμάτων. «Μέσω της αφής μπορείτε να αλλάξετε την κατανόησή σας για την πραγματικότητα επειδή μπορείτε να σκεφτείτε, για παράδειγμα, ότι το υλικό είναι σκληρό, αλλά στην πραγματικότητα είναι μαλακό. Οταν βλέπεις κάτι σε ένα υλικό μπορεί να σου δώσει την ιδέα ότι είναι δύσκολο, αλλά η αφή μπορεί να διορθώσει αυτή την αντίληψη. Ομως το σώμα είναι το πρώτο όργανο που έχει ο άνθρωπος με το οποίο μπορεί να κάνει κάτι, οπότε η ιδέα μου προήλθε από την προσπάθεια να επιτύχουμε την απλοποίηση όλων των διαδικασιών της γλυπτικής».

Κατευθυνόμαστε προς δύο μαρμάρινες στήλες όρθιες η μία πλάι στην άλλη. Οι προεξέχουσες φλέβες της μίας αφήνουν ίχνη στην άλλη και ένας κισσός τις συνδέει. «Κάθε κομμάτι της μαρμάρινης πέτρας έχει την ταυτότητά της. Δούλεψα το μάρμαρο ψάχνοντας για τις φλέβες του. Τις έβγαλα στο ανάγλυφο. Το συνέδεσα με φυτικά στοιχεία, όπως τον αναρριχόμενο κισσό και οι φλέβες του μαρμάρου που μας θυμίζουν τις φλέβες στον ανθρώπινο οργανισμό και ο κισσός που τυλίγεται γύρω από το δέντρο έχει κλαδιά τα οποία επίσης θυμίζουν το φλεβικό μας σύστημα».

Νιώθετε ότι είστε ένα μικρό κομμάτι του κόσμου και όχι το κέντρο του σύμπαντος;

Εντελώς. Οταν βλέπουμε μία πέτρα θα πρέπει να αναρωτηθούμε τι είναι σημαντικότερο: το ορυκτό ή ο άνθρωπος; Είναι ένα ερώτημα που δεν προκύπτει από μία ηθική θεώρηση των πραγμάτων. Είναι ερώτημα που συνδέεται με την εργασία. Είναι κάτι που το συναντάμε σε πολλές κουλτούρες. Η ιδέα να ακολουθείς την ύλη για να αποκαλύψεις τον χαρακτήρα της τη βρίσκουμε συχνά στους τεχνίτες / artisans. Σε εκείνους που επεξεργάζονται τα υλικά και γνωρίζουν πώς να τα χειριστούν. Ισως αυτή η ιδέα εξαγωγής από την ύλη ενός χαρακτηριστικού (συγκεκριμένα οι φλέβες) να ήταν πιο κοντά στην ανιμιστική θεώρηση του σύμπαντος. Τότε που πίστευαν ότι όλα τα πράγματα είχαν ψυχή και ο άνθρωπος ήταν ανήσυχος ότι αν άγγιζε κάτι αυτό θα στρεφόταν εναντίον του. Αυτή τη σχέση μας με την ύλη την έχουμε χάσει μέσα στο θρησκευτικό μας σύστημα. Ομως μόλις δουλέψουμε με την ύλη αυτή η μνήμη επιστρέφει. Δεν μπορούμε να το ξεχάσουμε, είναι αρχέγονη μνήμη.

Παρατηρείτε ένα σύστημα ενέργειας μεταξύ ανθρώπινου σώματος και φυτικών διακλαδώσεων;

Το μάρμαρο είναι μία ύλη την οποία φέρουμε στο σώμα μας, με την έννοια ότι τα οστά μας περιέχουν ασβέστιο και η σύσταση του μαρμάρου είναι ασβεστολιθική. Εξάλλου και το μάρμαρο έχει φλέβες και έτσι επιχειρώ αυτήν την προβολή του ανθρώπινου σώματος στα φυσικά στοιχεία που το περιβάλλουν. Με αυτή τη σκέψη ξεκίνησα τη δεκαετία του 1990 μία σειρά γλυπτών με τα οποία αναζητούσα να ανασύρω τις φλέβες από το εσωτερικό των μαρμάρινων ογκόλιθων. Δεν μπορούσα παρά να επεξεργαστώ το μάρμαρο εξαιτίας της ενέργειας που προερχόταν από τις αντανακλάσεις του φωτός στην επιφάνειά του. Το υλικό με υποχρέωσε να το επιλέξω. Αλλά και ως νέος καλλιτέχνης τα πρώτα μου έργα ήταν δέντρα γιατί τα έβλεπα ταυτόχρονα ως γλυπτική φόρμα και ως ζωντανή ύπαρξη. Κάθε χρόνο ένα δέντρο μεγαλώνει, ψηλώνει και αυτή η ανάπτυξη αλλάζει τη δομή του. Μια τέλεια γλυπτική φόρμα που έχει μέσα της την αναγκαιότητα της ζωής.

Εχετε προτίμηση σε συγκεκριμένα είδη δέντρων;

Βρίσκω τη φόρμα του δέντρου στο εσωτερικό του ξύλου. Μάλλον προτιμώ τα κωνοφόρα, γιατί είναι μέρος της μεσογειακής πανίδας. Ωστόσο όλα τα δέντρα έχουν την ομορφιά τους και εξαρτάται από τη δομή τους αν θα βρω κάτι ενδιαφέρον για να τα δουλέψω. Η ομορφιά δεν εντοπίζεται σε ένα αντικείμενο. Είναι μοιρασμένη σε όλα τα στοιχεία που μας περιβάλλουν. Ο φυτικός κόσμος μας αγγίζει επειδή μας μιλάει. Υπάρχει μία ταύτιση με τα φυτικά στοιχεία. Δουλεύω με την ύλη από πάντα. Πρέπει να τη σέβεσαι για να βγάλεις το επιθυμητό αποτέλεσμα. Από το 1968 ακολουθώ αυτήν την πρακτική. Το βλέπω ως πράξη ένωσης του σώματός μου με το δέντρο. Γιατί αυτό είναι μία ζωντανή ύπαρξη.

Υπάρχει ένα προσχέδιο έργου για το οποίο αναζητάτε την ιδανική ύλη;

Η δουλειά μου ξεκινά με μια ιδέα, αλλά επιτυγχάνεται μόνο με την πρακτική η οποία προσανατολίζει τη δουλειά. Δουλεύοντας με το υλικό, ένας ακριβής σχεδιασμός δεν είναι πάντα απαραίτητος, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να προσδιορίσει τη μορφή του κομματιού.

Ενα καλλιτεχνικό έργο δεν είναι μόνο η ίδια η φόρμα. Είναι το σύμβολο ενός τρόπου σκέψης, της διεκδίκησης μιας ατομικής ύπαρξης και μιας μαρτυρίας συλλογικής ύπαρξης. Οι άνθρωποι χρειάζονται πνευματικότητα, το θείο και το θαύμα που πηγάζει από τη φύση. Αυτά είναι τα συναισθήματα και οι αισθήσεις που μερικές φορές μεταδίδει η τέχνη.

Μετά από τα ταπεινά υλικά των πρώτων έργων σας σήμερα γιατί χρησιμοποιείτε μάρμαρο και μπρούτζο στη γλυπτική σας;

Χρησιμοποιώ μάρμαρο, μπρούτζο και πηλό ακριβώς επειδή υπάρχουν τόσα χρόνια και θα υπάρχουν στο μέλλον. Οσον αφορά την τεχνολογία, η διάρκεια ζωής ενός προϊόντος σχετίζεται με την οικονομική ανάγκη. Ενα υλικό που τώρα έχει ζήτηση μπορεί να σταματήσει να παράγεται επειδή γίνεται πολύ ακριβό. Αλλά η πέτρα, ο άργιλος, το ξύλο και το δέντρο παραμένουν ως πρώτες ύλες. Η σταθερότητα αυτών των υλικών υποδηλώνουν τη δυνατότητα επιβίωσης του έργου με την πάροδο του χρόνου.

Ζείτε κοντά στη φύση ή στην πόλη;

Στο Τορίνο. Οταν δουλεύουμε τα γλυπτά έχουμε ανάγκη από άπλετους χώρους. Γι’ αυτό και έχω οργανώσει τη ζωή μου σε αυτή την πόλη όπου μπορείς να βρεις βιομηχανικούς μεγάλους χώρους και να εγκαταστήσεις το εργαστήριό σου.

Ωστόσο δεν έχω μεγάλη ομάδα με πολλούς βοηθούς. Δουλεύω τα έργα μόνος μου και γι’ αυτό δεν ανησυχώ να κάνω μεγάλη παραγωγή έργων. Κάνω αυτό που μου αρέσει. Ενώ αν έχεις πολλούς συνεργάτες πρέπει να τους δίνεις συνεχώς δουλειά και γίνεται ρίσκο να επαναλαμβάνεις το ίδιο έργο χωρίς να έχεις κάποιο ιδιαίτερο λόγο για να το ξανακάνεις. Είναι ένα πρόβλημα που το βλέπω σε άλλους καλλιτέχνες που έχουν αυτήν την οργάνωση και παράγουν πολλά έργα.

Αυτό στο οποίο αναφέρεστε είναι παραγωγή και όχι τέχνη;

Είναι διαφορετικό. Ο προβληματισμός της τέχνης δεν είναι κατά ανάγκη το οικονομικό πρόβλημα βιοπορισμού. Αν είναι οικονομικό το θέμα, τότε υπάρχουν άλλα επαγγέλματα.