Σβησμένες φωτιές

Πέρασαν πολλά χρόνια για να αντιληφθώ τη στρατηγική του μακαρίτη πατέρα μου, όσον αφορά στην απόλαυση της λογοτεχνίας. Ο πατέρας μου ήταν γερός φιλόλογος, ακόμα και πρόσφατα Αρεοπαγίτες με σταματούσαν στον δρόμο, ενώ είχε φύγει εκείνος από τη ζωή τα 98 του πριν από 30 χρόνια, για να μου εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους για την εμπειρία στην εφηβεία τους να έχουν έναν δάσκαλο στα Τρίκαλα, στην Καλαμπάκα, στις Σοφάδες που υπηρέτησε, που τους μύησε στη μεγάλη λογοτεχνία.

Είχα τη σπάνια χαρά για την κοινωνική μου τάξη, τη μικροαστική των γονιών μου, να συμβιώνω με μια πλούσια βιβλιοθήκη, όχι πράγμα αυτονόητο ακόμα και για δασκάλους (είχα πολλούς) που αγνοούσαν τη λογοτεχνία. Και δεν εννοώ τους μαθηματικούς ή τους φυσικούς και, κυρίως, τους θεολόγους. Και φιλόλογοι είχαν χάσει την επαφή τους με τις εξελίξεις της ελληνικής λογοτεχνίας και, κυρίως, της ευρωπαϊκής και της αμερικάνικης, αφήνω της νοτιοαμερικάνικης και της νοτιοαφρικανικής. Οι πιο ευαίσθητοι στάθμευαν στον Βιζυηνό και τον Παπαδιαμάντη, μεγάλους χωρίς αμφιβολία πεζογράφους, αλλά ένας δάσκαλος στην εποχή τη μεταπολεμική που δεν μυεί του μαθητές του στην πεζογραφία του Τερζάκη, του Πετσάλη, του Βενέζη, του Καραγάτση, του Αγγελου Βλάχου, για να μείνω στη γενιά του ’30, έχει χάσει την ευκαιρία να οδηγήσει τους μαθητές του στα μεγάλα ερωτηματικά της ηθικής, της οικονομίας, της πολιτικής, της επιστήμης. Ο Παπαδιαμάντης δεν γνώρισε στην εποχή του την ψυχανάλυση, όμως οι κριτικοί της δικής μου γενιάς, με οδηγό την ψυχανάλυση, έφτασαν ως τα βάθη του ψυχισμού της Φραγκογιαννούς, της «Φόνισσας» του Παπαδιαμάντη.

To ίδιο συνέβη και με την ποίηση. Για χρόνια μίλαγα μέσα μου με έναν παλιό μου Γυμνασιάρχη στο Κρανίδι που στους ερημικούς περιπάτους μας, στα χρόνια της Χούντας, όπου είχα «εξοριστεί», ισχυριζόταν μεταξύ μεζέ και ρακής πως ποίηση δίχως ομοιοκαταληξία δεν υπάρχει. Ηδη ο Σεφέρης είχε βραβευτεί με το Νόμπελ και όταν κανένας φιλόλογος της συντροφιάς του τον ρωτούσε, αν διδάσκει Σεφέρη, που υπήρχε ποίημά του στα νεοελληνικά αναγνώσματα, σηκωνόταν όρθιος και έλεγε, κομπάζοντας: «Σεφέρη;; Ούτε Κάλβο, αφού δεν έχει ρίμα!». Αυτή, βέβαια, η γενιά των φιλολόγων δεν υπάρχει πια και σήμερα, απ’ ό,τι πληροφορούμαι από μαθητές που έρχονται στα σεμινάριά μου, υπάρχουν ενημερωμένοι και συχνά παθιασμένοι δάσκαλοι, κυρίως νεαρές καθηγήτριες, που και λογοτεχνία διαβάζουν και ωθούν τους μαθητές τους στην εξωσχολική αναζήτηση λογοτεχνικών, κυρίως ποιητικών, κειμένων και όχι λίγες φορές μέσα στην τάξη βρίσκουν την ευκαιρία, εξαιτίας μιας σκέψης του Πλάτωνα, μιας ιστορικής τραγωδίας που διδάσκεται, ακόμα και μιας εθνικής ή θρησκευτικής γιορτής, να διαβάσουν και να σχολιάσουν μαζί με τους μαθητές τους ένα σύγχρονο ποίημα ή μια κριτική επιφυλλίδα ενός στοχαστή ποιητή ζώντος, συγχρόνου των μαθητών.

Ενας ξύπνιος δάσκαλος, έχοντας στη διάθεσή του στο σχολικό εγχειρίδιο, το έξοχο ποίημα του Σεφέρη «Επί Ασπαλάθων», όπου αναφέρεται η τιμωρία ενός αρχαίου τυράννου, πόσες ευκαιρίες μπορεί να βρει, διδάσκοντάς το, για να αναφερθεί σε πρόσφατες πολιτικές τραγικές περιόδους της ιστορίας μας.

Δεν είναι εύκολη δουλειά για τον δάσκαλο, και της στοιχειώδους και της μέσης εκπαίδευσης, να μυήσει τους μαθητές του στην απόλαυση και στη βαθιά εμπειρία της λογοτεχνίας, αν ο ίδιος ο δάσκαλος δεν είναι μύστης του λογοτεχνικού αγωνίσματος. Οχι, προς Θεού, δεν εννοώ να είναι ο ίδιος πεζογράφος, ποιητής ή δοκιμιογράφος, αλλά να έχει ασκηθεί στη δημιουργική ανάγνωση λογοτεχνίας. Και χωρίς αμφιβολία είναι μια διαδικασία μυητική η διείσδυση στα μυστικά μονοπάτια της δημιουργίας. Δεν είναι ευκολότερη εμπειρία η βαθιά γνώση ενός λογοτεχνικού κειμένου από την απόλαυση και τη συγκίνηση που προκαλεί ένας πίνακας ζωγραφικής, μια μουσική συμφωνία, ένα αρχιτεκτονικό αριστούργημα.

Χρειάστηκε συχνά σε τάξεις που δίδασκα να αντιμετωπίσω μαθητές που ισχυρίζονταν πως η γραφή ενός ποιήματος ή ενός διηγήματος είναι πολύ ευκολότερη διαδικασία από την παράσταση ενός τοπίου σε μουσαμά ή μιας μελωδίας στο πιάνο. Χρειάστηκε πολλές φορές να βγω στα μέσα μιας σχολικής ώρας, να πάω στη βιβλιοθήκη την πλούσια ενός ιδιωτικού σχολείου που δίδασκα και να γυρίσω στην τάξη με τη φωτογραφική έκδοση των απάντων του Διονυσίου Σολωμού. Είναι ένα εξαίσιο έργο, όπου αποτυπώνεται στο χαρτί καθετί που συνέβη στον μεγάλο ποιητή την ώρα της δουλειάς του. Εκτός από το κείμενο, ακόμη και μελάνι, σκισίματα, αποτυπώματα του ιδρωμένου χεριού, λαδιές από το φαγητό που έτρωγε, δουλεύοντας το ποίημα. Αλλά το κύριο ενδιαφέρον είχε το ίδιο το κείμενο του ποιητή. Με τα σπασμένα ελληνικά της γραφής του ανάκατα με τα ιταλικά γράμματα, τα σβησίματα και τις διαγραφές, ακόμη και τα σχόλια που έκανε ο ποιητής στο περιθώριο, διαβάζοντας σε άλλη ώρα το τι είχε γράψει. Τα παιδιά στην τάξη έμεναν άλαλα συνήθως, όταν έβλεπαν γραμμένη την «Ωδή στον Λόρδο Μπάυρον» με τα γράμματα ενός καθηγητή, φίλου του Σολωμού, που καθαρόγραφε τη φωνητική. Ο Σολωμός, ξαναδιαβάζοντας τους στίχους και μορφάζοντας για μια νοηματική ή μουσική της φράσης αστοχία του, έγραφε με τη δική του άτσαλη γραφή στο περιθώριο: «Σκατά!». Δεν υπήρχε μεγαλύτερο μάθημα ποιητικής από αυτή μου την ενέργεια. Δεν μπορούσε αυτή η εμπειρία να αντικαταστήσει πολλών διδακτικών ωρών την περιγραφή του ποιητικού δράματος ενός ποιητή που αγωνιούσε να δώσει επικοινωνιακή εμπειρία της τέχνης του σε κάθε προσεχή στον χρόνο αναγνώστη.

Υπάρχουν, βέβαια, και σοβαροί κριτικοί λογοτεχνίας που ισχυρίζονται πως, κυρίως και ιδίως, η ποίηση δεν διδάσκεται. Η πείρα μου 60 ετών ισχυρίζεται πως η ποίηση, αλλά και η πεζογραφία δεν είναι δυνατόν να διδαχθούν, όπως τα Μαθηματικά, η Φυσική ή και η Ιστορία. Χρειάζεται μια ειδική μαιευτική για να συγκινηθεί ένας αναγνώστης ή ένα παιδί που προσέρχεται αθώο, αλλά πρόθυμο στο ποιητικό γεγονός. Μου δόθηκε πολλές φορές η ευκαιρία, έχοντας προγραμματίσει να διδάξω ποίηση, να μπω στην τάξη και απλώς να διαβάσω δυο και τρεις φορές ένα ποίημα. Χωρίς σχόλια, χωρίς ανάλυση. Κι άλλοτε να φτάνω έως την εξαντλητική ανάλυση, γραμματική, εννοιολογική, φιλοσοφική, πολιτική, ηθική ενός μόνο στίχου. Πόσες ώρες δεν απασχόλησα τους μαθητές μου, καθοδηγώντας τους στην εξαντλητική μελέτη του πρώτου στίχου του Παλαμά από τη «Φλογέρα του Βασιλιά»: «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα». Ο Παλαμάς δεν ήταν απαγορευμένος από τη Χούντα, όπως ο Ρίτσος και ο Ελύτης. Δεν χρειαζόταν παρά να γυρίσω λίγο τη μανιβέλα της ευαισθησίας των μαθητών μου για να εντοπίσω μέσα στην Ιστορία πότε και γιατί και πώς και εξαιτίας τίνος γεγονότος ή ιδέας σβήνουν οι φωτιές στη χώρα. Και ποιες φωτιές. Η σκέψη πάει ως τον Προμηθέα και την τιμωρία του. Φωτιές δημιουργικές, διαλεκτικές, επαναστατικές, καλλιτεχνικές και τεχνικές, φωτιές αχαλίνωτης φαντασίας, φωτιές στο καμίνι του μάστορα και φωτιές οργιώδους φαντασίας. Ο Παλαμάς έγραψε τους στίχους αυτούς λίγο πριν ξεσπάσει η Επανάσταση στο Γουδί, πριν έρθει ο Ελευθέριος Βενιζέλος, πριν εξοριστεί ο διάδοχος Κωνσταντίνος που πριν λίγο καιρό, ως αρχιστράτηγος, είχε ρίξει κουβάδες νερό στον Δομοκό, κυνηγημένος και κρυπτόμενος. Ενας στίχος, μια εξαίσια ερμηνευτική εμπειρία της συνείδησης ενός λαού που συχνά είναι οι μεγάλοι ποιητές.

Οταν αυτός ο στίχος αναλυόταν στην τάξη την εποχή της Χούντας, δεν χρειαζόταν να είσαι επαναστάτης, αρκεί να ανέλυες το περιεχόμενο και να άφηνες τους μαθητές σου να το πάρουν μαζί τους το μάθημα στο προαύλιο, στον δρόμο και στο σπίτι. Αλλά για να διδάξει ένας δάσκαλος, σε όποια βαθμίδα της εκπαίδευσης, ποίηση, δεν είναι δυνατόν να μην αγαπάει, να μη διαβάζει, να μην απολαμβάνει  και να μην κρίνει τα ποιητικά κείμενα όλων των εποχών. Δεν χρειάζεται διδακτική μπροσούρα ο δάσκαλος, αλλά αν κατορθώσει να συνυπάρχουν στην ανάλυσή του ο παιάνας των Αθηναίων στη Σαλαμίνα, όπως τον διασώζει ο Αισχύλος, ο «Θούριος» του Ρήγα, ο στίχος του Παλαμά και το «Αξιον εστί» του Ελύτη, όταν δηλαδή στο στημόνι της ελληνικής ιστορίας ο δάσκαλος απλώς υφαίνει με το ποιητική υφάδι το ένδυμα της λαϊκής και της εθνικής συνείδησης, θα έχει εμμέσως διδάξει ουσία και συνάμα θα έχει πείσει τους μαθητές του πως η μεγάλη ποίηση είναι ο δάσκαλος του Γένους.

Μια καθημερινή περιοδεία σήμερα στα Πανεπιστήμια, στα Λύκεια, στα νοσοκομεία, στα γήπεδα, στις δημόσιες υπηρεσίες, στους άμβωνες των εκκλησιών, στις συγκοινωνίες θα αντιληφθούμε, γιατί 70 χρόνια πριν έως χθες τον Σεφέρη «όπου και να ταξίδευε η Ελλάδα τον πλήγωνε».