Καφκολογώντας

Με αφετηρία μια παραπομπή στη «Μεταμόρφωση» του Κάφκα που με απασχόλησε πρόσφατα, άνοιξα και πάλι, ως αναγνώστης, το κεφάλαιο «Κάφκα». Καιρός ήταν άλλωστε, μιας και είχα μείνει εν πολλοίς στις ιστορικές (αλλά σίγουρα με αδυναμίες) μεταφράσεις, της δεκαετίας του 1960, για την κόκκινη σειρά των εκδόσεων Γαλαξίας.

Με αυτήν την ευκαιρία, αξίζει ίσως να υπενθυμίσω πως ο θαυμασμός που έχουμε για τον συγγραφέα Κάφκα θα ήταν, πιθανότατα, ανύπαρκτος αν δεν υπήρχε ο επιστήθιος φίλος του Μαξ Μπροντ.

Ο Μπροντ, λοιπόν, διέσωσε τα γραφτά του Κάφκα, παρά τις εντολές του φίλου του, σύμφωνα με τις οποίες θα έπρεπε όλα τα τετράδια με κείμενά του να καταστραφούν. Επιπλέον, στον Μπροντ οφείλουμε εν πολλοίς και τη μορφή με την οποία διαβάζουμε σήμερα τα έργα του Κάφκα, με κεφάλαια, παραγράφους, σημεία στίξης.

Ομολογώ ότι, όταν είδα πρώτη φορά φωτογραφίες των χειρογράφων του Κάφκα, τρόμαξα. Πρώτον, τρόμαξα ως αναγνώστης, καθώς σκέφτηκα ότι πολύ δύσκολα θα υπέβαλλα ποτέ τον εαυτό μου στη δοκιμασία να προσπαθήσει να διαβάσει τα βιβλία του, αν το κείμενο παρέμενε όπως ο συγγραφέας του το είχε αφήσει. Δεύτερον, τρόμαξα όταν αναλογίστηκα τι γολγοθάς θα περίμενε τον όποιον επιμελητή των βιβλίων του Κάφκα, αν δεν είχε μεσολαβήσει ο Μαξ Μπροντ. Εξού και, όταν μιλούσα κατά καιρούς σε μαθητές μου, εστίαζα στην περίπτωση Κάφκα/Μπροντ, προκειμένου να πείσω πόσο απαραίτητο για την έκδοση ενός βιβλίου είναι το στάδιο της επιμέλειας, του editing. Ελεγα μάλιστα, χαρακτηριστικά, ότι ο ένας από τους (κατά μία άποψη, τουλάχιστον) τρεις πυλώνες του μοντερνισμού, δίπλα στον Προυστ και τον Τζόις, θα παρέμενε κατά πάσα πιθανότητα απολύτως – ή έστω, σχετικά – άγνωστος, αν ο Μαξ Μπροντ δεν είχε παρακούσει τις εντολές του, αλλά και αν δεν είχε «βάλει το χεράκι του» ώστε να γίνουν τα κείμενά του αναγνώσιμα.

Θα τολμούσα να πω ότι η περίπτωση του Κάφκα αποτελεί ένα από τα κορυφαία παραδείγματα στην ιστορία των γραμμάτων μέσω του οποίου καταρρίπτεται ο μύθος ότι κανένας και για κανένα λόγο «δεν δικαιούται να βάζει έστω και ένα κόμμα στο κείμενο ενός συγγραφέα».

Αραγε, θα είχε κερδίσει η παγκόσμια λογοτεχνία, αν ο Μαξ Μπροντ είχε υπακούσει στην εντολή του φίλου του και είχε καταστρέψει τα χειρόγραφά του; Ή έστω, αν είχε αρκεστεί να τα κρατήσει στα χέρια του έτσι «χύμα» όπως τα είχε βρει, χωρίς να τους δώσει τη μορφή που επέτρεψε να φτάσουν στους δυνάμει αναγνώστες τους;

Επιδόρπιο

Ο ζωγράφος Οσκαρ Κοκόσκα είχε δώσει εξετάσεις στη Σχολή Καλών Τεχνών της Βιέννης την ίδια χρονιά με τον Χίτλερ. Ζώντας στην Αγγλία κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, έλεγε χαριτολογώντας ότι, αν στη θέση του είχε μπει στη Σχολή ο Χίτλερ, ίσως ο πόλεμος να είχε αποφευχθεί.