«Ανωνύμου» του… Καποδίστρια;

Σύμφωνα με τον Κ. Θ. Δημαρά τρία είναι τα σημαντικότερα κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού στο κομμάτι τουλάχιστον της συγκρότησης της νεοελληνικής εθνικής συνείδησης και της περιγραφής ενός ολοκληρωμένου εθνικού οράματος με σκοπό την Εθνική χειραφέτηση:

– το Υπόμνημα «Περί της παρούσης καταστάσεως του πολιτισμού εν Ελλάδι» του Κοραή,

– η Νεωτερική Γεωγραφία των Φιλιππίδη – Κωνσταντά όπου γίνεται η πρώτη ιστορική και γεωγραφική περιγραφή της νεότερης Ελλάδας

– και η Ελληνική Νομαρχία του Ανωνύμου.

Η Ελληνική Νομαρχία παραμένει ένα από τα πλέον γοητευτικά μυστήρια της νεότερης ιστορικής έρευνας. Πρωτοεκδόθηκε «εν Ιταλία» το 1806 «παρά Ανονίμου του Ελληνος» και ο πλήρης κύριος τίτλος της είναι «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΟΜΑΡΧΙΑ Ητοι Λόγος Περί ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ». Μέχρι το 1944 οι αναφορές στην «Ελληνική Νομαρχία» ήταν ελάχιστες. Στην πρώτη, μέχρι τώρα γνωστή, αναφορά, αυτήν του Παπαδόπουλου Βρετού, υπάρχει η ακόλουθη σημείωση: «Ο ανώνυμος ούτος Ελλην είναι ο εξ Ιωαννίνων Σπυρίδων Σπάχος, όστις ετύπωσε το πόνημά του εν Αμστελοδάμω, και όχι εν Ιταλία». Ετσι, προέκυψε, λόγω και της ασάφειας του «εν Ιταλία», και αμφισβήτηση του τόπου έκδοσης. Η κρατούσα σήμερα εικασία είναι ότι η «Ελληνική Νομαρχία» εκδόθηκε στο Λιβόρνο και συγκεκριμένα από την τυπογραφία Tommaso Masi e Compagni. Αλλη εκδοχή είναι ότι τυπώθηκε στην Πίζα. Κατά καιρούς προτάθηκαν, μετά τον Σπάχο, οι Ιωάννης Κωλέττης, Χριστόφορος Περραιβός, Δημήτριος Γουζέλης, Διονύσιος Ταγιαπέρας, Φορέστης, Ιωάννης Πασχάλης Δοννάς, Αθανάσιος Ψαλλίδας, Γεώργιος Καλαράς, Μιχαήλ Χρησταρής και τελευταία ο Κοραής.

Ο Παναγιώτης Πασπαλιάρης μελετά το καποδιστριακό έργο για πολλά χρόνια. Με τη νέα του έρευνα επιχειρεί μια συνολική και εξαιρετικά διεισδυτική μελέτη του περίφημου κειμένου. Ανατυπώνει το κείμενο στην αρχική του ορθογραφική διατύπωση που στην πραγματικότητα είναι συχνά ανορθόγραφη  και αυτό έχει βέβαια τη σημασία του. Ο «Ανόνιμος» λοιπόν συγγραφέας της Νομαρχίας, ο «μεγάλος ανορθόγραφος» είναι σύμφωνα με τον Πασπαλιάρη, ο νεαρός Ιωάννης Καποδίστριας που από τα 27-30 έτη συμμετέχοντας ενεργά στη διοίκηση του νεοπαγούς Κράτους της Ιονίου Πολιτείας αντιμετωπίζοντας τεράστια ζητήματα και προβλήματα κατέγραφε τις σημειώσεις του είτε στα ιταλικά, πότε στα γαλλικά αλλά και κάποιες φορές στα ελληνικά. Η κοπιώδης έρευνα του Πασπαλιάρη βασίζεται στην έρευνα σε ιταλικά αρχεία αλλά και μια συναρπαστικά αναβίωση της ζωής στην Ιόνιο Πολιτεία στις αρχές του 19ου αιώνα.

Η παγκόσμια σημασία του 1821

Μπορεί ένα βιβλίο 90 σελίδων για την Επανάσταση του 1821 να είναι σημαντικό; Ο γνωστός και διακεκριμένος ελληνιστής Ρόντρικ Μπίτον με μια «σύντομη ιστορία» του 21ου αιώνα, προϊόν μιας διάλεξής του στη Βρετανική Σχολή, αποκαθιστά την τελικά όχι αυτονόητη για πολλά χρόνια παγκόσμια σημασία της Ελληνικής Επανάστασης. Αν και η έρευνα για το «εσωτερικό» ’21 έχει προχωρήσει τα τελευταία χρόνια ο κρίκος της σύνδεσης της Ελληνικής Επανάστασης με το παγκόσμιο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι.

Δύο είναι τα σημαντικά στοιχεία που τονίζει ο Μπίτον. Η Επανάσταση του 1821 υλοποίησε αυτό που δεν είχε καταφέρει ο αρχαίος κόσμος λόγω της πολιτικής συγκρότησής του, τη δημιουργία ενός ενιαίου εθνικού κέντρου, του ελληνικού κράτους, μετατρέποντας την ιδέα της Ελλάδας σ’ ένα νέο πολιτικό υποκείμενο. Επιπλέον ο άγγλος ιστορικός επισημαίνει τη σημασία της Ελληνικής Επανάστασης ως το σημείο καμπής για την αλλαγή του κόσμου των Αυτοκρατοριών, στα Βαλκάνια αλλά και ευρύτερα στην Ευρώπη.

Ο Μπίτον επισημαίνει την αμηχανία κυρίως των άγγλων ιστορικών απέναντι στην αδυναμία ένταξης της Ελληνικής Επανάστασης στην νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία (ας μου επιτραπεί να προσθέσω ότι συνιστά και προσωπική αγωνία του γράφοντος κατά την αρθρογραφία και προσωπική έρευνα). Το αποτέλεσμα είναι είτε να λείπει τελείως ακόμα και από εμβληματικά έργα είτε να εντάσσεται σε αταίριαστα σχήματα φιλελευθερισμού ή εθνικισμού που δεν μπορούν όμως σε καμία περίπτωση να την ερμηνεύσουν. Το βιβλίο του Μπίτον λύνει οριστικά πολλά ζητήματα με το κύρος που ο ίδιος φέρει και νομίζω επιτρέπει την περαιτέρω κατανόηση του 1821 σ’ ένα πιο διευρυμένο και διεθνές πλαίσιο.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός,
διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των
Αθηνών