Το τέλος και η αρχή ενός κόσμου

Κατά μία έννοια το βιβλίο «Χιροσίμα 1945» (εκδ. Μεταίχμιο, μτφ. Ανδρέας Παππάς) των Chris Wallace, δημοσιογράφου του «Fox News Sunday», και Mitch Weiss (βραβευμένου με Πούλιτζερ) προέρχεται από έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια. Παρουσιάζοντας την πινακοθήκη προσώπων στις αρχές της μεταπολεμικής εποχής οι συγγραφείς έχουν οργανώσει μία αντίστροφη μέτρηση που επιστρέφει στα χρόνια της πυρηνικής αθωότητας. Στην αρχή οι ΗΠΑ προσπαθούν να επουλώσουν το τραύμα του Περλ Χάρμπορ επενδύοντας τις προσδοκίες τους στον Φράνκλιν Ρούζβελτ (FDR), τον άνθρωπο που έπρεπε να αντιμετωπίσει πρωτίστως τις επιπτώσεις της Μεγάλης Yφεσης. Είναι εκείνος που θα παραγγείλει το Σχέδιο Μανχάταν για την κατασκευή ατομικής βόμβας και εκείνος για τον οποίο ο Τζούλιους Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, επικεφαλής του Σχεδίου, θα αναζητήσει τα κατάλληλα λόγια στον επικήδειό του. Τελικά στις 15 Απριλίου 1945 θα αποχαιρετήσει τον ιθύνοντα νου, συνεχιστής του οποίου ήταν ο Χάρι Τρούμαν:

«Πριν από τρεις μέρες, όταν ο κόσμος πληροφορήθηκε τον θάνατο του προέδρου Ρούζβελτ, πολλοί από εκείνους που δεν δακρύζουν συχνά δάκρυσαν, πολλοί από εκείνους και εκείνες που δεν προσεύχονται συχνά προσευχήθηκαν στον Θεό. Πολλοί από μας αρχίσαμε να ανησυχούμε για το μέλλον, για το αν το εγχείρημα που έχουμε αναλάβει θα έχει αίσιο τέλος. Όλοι μας εξάλλου είχαμε την ευκαιρία να θυμηθούμε πόσο πολύτιμη μπορεί να είναι η ανθρώπινη μεγαλοσύνη. Ζούμε σε μια εποχή όπου το κακό και ο τρόμος μάς απειλούν σοβαρά. Ο Ρούζβελτ υπήρξε ο πρόεδρός μας, ο αρχηγός μας, ο ηγέτης μας, με την πιο παλιά και γνήσια έννοια του όρου… Ο Ρούζβελτ ήταν μέγας αρχιτέκτονας. Ίσως ο Τρούμαν αποδειχθεί καλός ξυλουργός».

Στη μεγάλη Ιστορία δεν είναι όλοι οι πρωταγωνιστές «μεγάλοι». Στην αντίστροφη μέτρηση των Γουάλας και Γουάις – με εμφανή στόχο να αφηγηθούν ένα παλιό «γνωστό» επεισόδιο σαν να ήταν η πρώτη φορά – χωράνε μαζί με τον Τρούμαν και τον Οπενχάιμερ οι πιλότοι Πολ Τίμπετς και Τζέικομπ Μπίζερ που θα εκπαιδεύονταν για να ρίξουν τη βόμβα στην Ιαπωνία (ή τη Γερμανία), οι 125.000 άνθρωποι που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο εργάζονταν για την κατασκευή της, καθώς και οι αμερικανοί βατραχάνθρωποι που έφτασαν στην Οκινάουα – το καταλληλότερο σημείο αν οι ΗΠΑ ήθελαν να εξαπολύσουν χερσαία επίθεση προς την Ιαπωνία:

Σε ένα σημείο μάλιστα χρησιμοποίησαν 16 τόνους εκρηκτικά προκειμένου να δημιουργήσουν μια δίοδο πλάτους περίπου 15 μέτρων και μήκους περίπου 90 μέτρων, από την οποία θα περνούσαν τα τροχοφόρα για να αποβιβαστούν στην ακτή όσο επικρατούσε άμπωτη. Η έκρηξη που προκάλεσαν οι βατραχάνθρωποι ήταν τόσο μεγάλη, ώστε ορισμένοι από τους ναύτες στα πολεμικά πλοία νόμισαν ότι δέχονται επίθεση.

Το σημείο καμπής μέσα στο βιβλίο είναι η 8η Μαΐου 1945, όταν ο αμερικανός πρόεδρος Χάρι Τρούμαν πυροδοτεί με τον τρόπο του μία αντίστροφη μέτρηση μέσα στη μεγάλη. Στο διάγγελμα των μόλις δυόμισι λεπτών «υπενθύμιζε στους Αμερικανούς πως μπορεί ο πόλεμος στην Ευρώπη να είχε τελειώσει, όμως η Άπω Ανατολή “βρισκόταν ακόμη υπό τον τυραννικό ζυγό των Γιαπωνέζων. Το έργο μας θα έχει ολοκληρωθεί μόνο όταν θα έχει συνθηκολογήσει άνευ όρων και η τελευταία γιαπωνέζικη μεραρχία”». Από το σημείο εκείνο κι έπειτα – 90 ημέρες πριν από την καταστροφή της Χιροσίμα – η ιστορία, ο χρόνος και ο πλανήτης εισέρχονταν σε μια νέα αδιερεύνητη ζώνη. Αρκετά από τα μέλη της Επιτροπής που δούλευαν για το Σχέδιο Μανχάταν, αλλά και μεμονωμένοι επιστήμονες ή στρατιωτικοί, θα επικαλεστούν την ηθική του πολέμου και τη στάση απέναντι στους αμάχους. Σε ένα από τα «στιγμιότυπα», όπου η μικροϊστορία ζει στους ρυθμούς της και στη σκιά των μεγάλων πολιτικών αποφάσεων, οι συγγραφείς εισάγουν στην πινακοθήκη τη δεκάχρονη Χιντέκο Ταμούρα και την καλύτερή της φίλη Μιγιόσι, μαθήτριες στην Κιμίτα. Οταν η Ιαπωνία μπαίνει στον πόλεμο κατά των ΗΠΑ, η έγνοια της πρώτης είναι αν θα μπορεί πλέον να βλέπει ταινίες του Τσάρλι Τσάπλιν. Τέσσερα χρόνια αργότερα η λέξη «Αμερικανός» σήμαινε μόνο απειλή.

Ακούστηκε ένα γκονγκ που έδινε το σήμα για την πρωινή προσευχή. Η Χιντέκο και η Μιγιόσι άρπαξαν τα προσευχητάριά τους, μπήκαν βιαστικά στον ναό και γονάτισαν στο τατάμι τους. Όλα μαζί τα παιδιά απήγγειλαν την προσευχή «Namu Amida Butsu» («Σώσε μας, φιλεύσπλαχνε Βούδα»). Έπειτα, τα παιδιά έκλεισαν τα βιβλία τους και σχημάτισαν ουρά κρατώντας τις κούπες τους δίπλα στους μακρόστενους πάγκους της τραπεζαρίας. Πεινασμένα όπως ήταν, τα κορίτσια δεν βιάζονταν να τελειώσουν το πρωινό τους. Άλλωστε όσα είχαν να κάνουν  την υπόλοιπη μέρα στον ναό Ζένσο κάθε άλλο παρά ευχάριστα ή διασκεδαστικά ήταν. Η Χιντέκο το μισούσε αυτό το μέρος, αν και ήξερε γιατί την είχαν απομακρύνει οι γονείς της από τη Χιροσίμα στέλνοντάς την εδώ. Μπορεί τα αμερικανικά Β-29 να μην είχαν βομβαρδίσει μέχρι τότε τη Χιροσίμα, αλλά δεν θα αργούσε να έρθει και η σειρά της πόλης τους. Έτσι, όταν η κυβέρνηση έδωσε εντολή να σταλούν τα παιδιά σε αγροτικές περιοχές, ώστε να είναι πιο ασφαλή εκεί, οι γονείς δεν διαμαρτυρήθηκαν.

Η κορύφωση των γεγονότων θα οδηγήσει στις 6 Αυγούστου του 1945. Είναι σ’ αυτό το κεφάλαιο που ο συγγραφέας δίνει τον ρυθμό σε ώρες και λεπτά. Η αφήγηση ξεκινάει από το «9 ώρες και 15 λεπτά» για να φτάσει στο σημείο μηδέν (τα 43 δευτερόλεπτα πριν αγγίξει ο «Little Boy» το έδαφος). Αν υπάρχει, ωστόσο, μία αμέσως προηγούμενη σημαντική ημερομηνία αυτή δεν είναι άλλη από τις 16 Ιουλίου, όταν η ομάδα του Οπενχάιμερ κάνει τη δοκιμή της ατομικής βόμβας στο Αλαμογόρντο του Νέου Μεξικού εξαπολύοντας ενέργεια ίση με 20.000 τόνους ΤΝΤ, που σε μια ακτίνα πάνω από 300 χιλιόμετρα, ενώ ο ήχος ακούστηκε σε έκταση 150 χιλιομέτρων. Λίγο πριν ελάχιστοι από τους μεγαλόσχημους επισκέπτες της Ουάσιγκτον έχουν ιδέα για το τι θα ακολουθήσει:

Σχημάτισαν έναν κύκλο προκειμένου να ακούσουν τις οδηγίες για το τι θα έπρεπε να κάνουν τη στιγμή της έκρηξης. Τις οδηγίες διάβασε ένας στρατιώτης, φωτίζοντας το σχετικό έγγραφο με τον φακό του. Πέντε λεπτά πριν από την «ώρα μηδέν» θα ακουγόταν ένα ηχητικό σήμα προκειμένου καθένας τους να βρει ένα σημείο όπου να είναι κατά το δυνατόν προφυλαγμένος. Δύο λεπτά πριν από την «ώρα μηδέν» θα ακουγόταν ένα πιο παρατεταμένο ηχητικό σήμα. Τότε θα έπρεπε όλοι τους «να πέσουν αμέσως πρηνηδόν και να κολλήσουν το πρόσωπό τους στο έδαφος». Και οι οδηγίες συνέχιζαν: «Μην κοιτάξετε τη λάμψη. Μόνο αφού θα έχει γίνει η έκρηξη, σηκώστε το βλέμμα σας και κοιτάξτε το σύννεφο. Μείνετε με το πρόσωπο καταγής έως ότου σταματήσει το ωστικό κύμα από την έκρηξη (δύο λεπτά)».  Ο Λόρενς (σ.σ.: ο ανταποκριτής των New York Times) είδε τότε ορισμένους επιστήμονες να αλείφουν το πρόσωπό τους και τα χέρια τους με αντηλιακό, μες στη μαύρη νύχτα, 35 χιλιόμετρα από το σημείο της επικείμενης έκρηξης. Αυτοί περισσότερο απ’ ό,τι οποιοσδήποτε άλλος ήξεραν ποιες συνέπειες μπορούσε να έχει μια πυρηνική έκρηξη.

Στις 6 Αυγούστου ο λοχαγός Ρόμπερτ Λιούις, που συμμετείχε στην αεροπορική αποστολή του «Enola Gay» γράφει στο ημερολόγιο που κρατάει για λογαριασμό των New York Times: «Θεέ μου, τι κάναμε;».

Οταν επέλεξαν {LF}τη Χιροσίμα

Το απόσπασμα προέρχεται από το κεφάλαιο «70 μέρες», όπου η Επιτροπή Στόχου συνεδριάζει στο αμερικανικό Πεντάγωνο για να επιλέξει την πόλη που θα χτυπήσει η ατομική βόμβα

«Η Επιτροπή Στόχου (Target Comittee) είχε ήδη συνεδριάσει δύο φορές τον Μάιο στο γραφείο του Οπενχάιμερ στο Λος Άλαμος. Εκεί είχαν συμφωνήσει όλοι ότι η πρώτη πυρηνική έκρηξη θα έπρεπε να είναι αρκετά θεαματική, ώστε να γίνει απόλυτη συνείδηση στη διεθνή κοινότητα πως οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν πια στα χέρια τους ένα υπερόπλο. Με κριτήριο οι στόχοι να μην έχουν βομβαρδιστεί έως τότε από τους Συμμάχους, η σχετική συζήτηση επικεντρώθηκε στις εξής πέντε πόλεις:

ΚΙΟΤΟ: Η πρωτεύουσα της Ιαπωνίας, στο κέντρο της ευρύτερης βιομηχανικής ζώνης, με 1 εκατομμύριο κατοίκους περίπου. Κατά την Επιτροπή Στόχου: «Επειδή άλλες γειτονικές περιοχές είχαν βομβαρδιστεί επανειλημμένα, αρκετοί κάτοικοί τους, καθώς και βιομηχανίες, έχουν μεταφερθεί στο Κιότο. Από ψυχολογική άποψη το πλήγμα θα είναι καίριο, καθώς η πόλη είναι η πνευματική πρωτεύουσα της Ιαπωνίας και οι κάτοικοί της είναι πιο πιθανό να αντιληφθούν τις τεράστιες συνέπειες που μπορεί να έχει η κατοχή αυτού του υπερόπλου από τους Αμερικανούς».

ΧΙΡΟΣΙΜΑ: Σημαντικό κέντρο αποθήκευσης πολεμικού υλικού και λιμάνι, στην καρδιά της βιομηχανικής περιοχής. «Η έκταση της πόλης είναι τέτοια που ουσιαστικά θα καταστραφεί σχεδόν στο σύνολό της. Το γεγονός ότι η πόλη περιστοιχίζεται από λόφους θα μπορούσε να αυξήσει τις συνέπειες από την έκρηξη».

ΓΙΟΚΟΧΑΜΑ: «Σημαντικό αστικό και βιομηχανικό κέντρο που δεν έχει βομβαρδιστεί έως τώρα. Στην περιοχή υπάρχουν εργοστάσια

κατασκευής αεροπλάνων και μηχανημάτων, αποβάθρες φόρτωσης και εκφόρτωσης, εργοστάσια ηλεκτρικών ειδών, διυλιστήρια».

ΚΟΚΟΥΡΑ: Έδρα του μεγαλύτερου οπλοστασίου της Ιαπωνίας, καθώς και βιομηχανιών. «Το οπλοστάσιο περιλαμβάνει αντιαεροπορικά και άλλα πυροβόλα, καθώς και υλικό για αποβατικές επιχειρήσεις».

ΝΑΓΚΑΣΑΚΙ: Λιμάνι με στρατηγική σημασία. «Η σημασία του γίνεται ολοένα και μεγαλύτερη στο μέτρο που άλλα λιμάνια έχουν

υποστεί σημαντικές ζημιές από βομβαρδισμούς».

Έχοντας ήδη ρίξει μια πρώτη ματιά στον κατάλογο, ο Στίμσον απέρριψε το Κιότο, το οποίο είχε επισκεφθεί όταν ήταν νεότερος και το θεωρούσε «το λίκνο του ιαπωνικού πολιτισμού». Τώρα, το πρωί της Δευτέρας 28 Μαΐου, η Επιτροπή Στόχου θα συνεδρίαζε και πάλι. Στις 9 ακριβώς, ο Τίμπετς είδε να μπαίνει στην αίθουσα ο στρατηγός Τόμας Φάρελ, στενός συνεργάτης του Γκρόουβς, ακολουθούμενος από το επιτελείο του. Ένας αξιωματικός έκλεισε τη μεγάλη πόρτα πίσω τους και μοίρασε στους παρόντες φακέλους με την ένδειξη «πιθανοί στόχοι». Καθένας από αυτούς τους ογκώδεις φακέλους περιείχε χάρτες, φωτογραφίες από αναγνωριστικά αεροπλάνα, στοιχεία

για κάθε πόλη, ακόμα και πιθανές «πορείες διαφυγής» για το πλήρωμα του βομβαρδιστικού σε περίπτωση που κάτι δεν πήγαινε καλά».

{1BSYG}Chris Wallace {LF}(με τον Mitch Weiss){1BSYG}{CR}{2BTIT}Χιροσίμα 1945 {CR}Η αντίστροφη μέτρηση: {LF}Οι 116 μέρες που άλλαξαν τον κόσμο {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ανδρέας Παππάς{CR}Εκδ. Μεταίχμιο, 2021, σελ. 448{CR}Κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίο{3BEKD}υ