Θέατρο της Αναγέννησης

Οπως αφηγήθηκα στο περασμένο άρθρο, οι τεχνίτες του θεάτρου, έστω και κυνηγημένοι στους δύσκολους χρόνους της καθόδου στην Ευρώπη των βαρβάρων, αλλά και της απέχθειας για το θέατρο της Ιεράς Εξέτασης, διέσωσαν την πανάρχαια τέχνη τους κρυφά, μεταμφιεσμένα, πειρατικά, με την Αναγέννηση, δηλαδή την καταφυγή του πολιτισμού στις ρίζες του αρχαίου ελληνικού και λατινικού θεάτρου, επανέφεραν στις σκηνές του θεάτρου, ειδικά στη Δύση, τις μορφές, τους χαρακτήρες και τα θέματα της κλασικής εποχής. Εξάλλου τότε εμφανίστηκε στην ιστορία του πνεύματος και ο όρος «κλασικός», δηλαδή οι κανόνες και το μέτρο της αρχαιότητας. Ετσι οι σπουδαγμένοι λόγιοι της Αναγέννησης σε στενούς, ιδιωτικούς κύκλους, στα σαλόνια των ευγενών και των βασιλικών αυλών, αλλά κυρίως αναγκαστικά, απολάμβαναν έργα που μιμούνταν τους αρχαίους αισθητικούς, ηθικούς και πολιτισμικούς κανόνες και συνταγές. Με κέντρο τις ιταλικές κυρίως πόλεις και τη διάχυση του πολιτισμού μέσω των εμπορικών αποικιακών διαδρομών διαδόθηκαν παντού οι αισθητικοί και ιδεολογικοί κανόνες, π.χ. στην Κρήτη.

Πριν από 40 χρόνια το κοινό μας ήρθε συχνά σε επαφή με έργα λόγια, την commedia erudita, και βεβαίως ξαφνιάστηκε όταν έμαθε πως αναγεννησιακές τραγωδίες και κωμωδίες έγραψαν και ο Μιχαήλ Αγγελος και ο δαιμόνιος πολιτικός Μακιαβέλι!! Το έργο του Μακιαβέλι «Ο Μανδραγόρας» ανέβασε η μακαρίτισσα Ελένη Καρπέτα στο θέατρο Στοά το 1972. Εγραφα τότε: «Η θεατρική κληρονομιά του Μεσαίωνα ακολουθούσε δύο κοίτες που δημιούργησαν, στην Ιταλία τουλάχιστον που μας ενδιαφέρει, δύο ποταμούς, το λόγιο, παλατιανό θέατρο και το αυτοσχέδιο, λαϊκό. “Ο Μανδραγόρας” είναι από τα ωραιότερα της πρώτης κατηγορίας. Γράφτηκε από παλατιανό και παίχθηκε από παλατιανούς μπροστά σε παλατιανούς. Το ύφος είναι κομψό, ο λόγος επιτηδευμένος, η δομή του αυστηρή. Η λόγια κωμωδία είναι μια μουμιοποίηση των αναμνήσεων και των μιμήσεων της λατινικής κωμωδίας του Πλαύτου και του Τερέντιου. Πρέπει να είμαστε τουλάχιστον αφελείς να πιστεύουμε πως η κριτική που γίνεται στον κλήρο έχει πρόθεση νυστεριού. Χιούμορ του παλατιού είναι και τούτο. Το χιούμορ της κάστας είναι. Αν τύχαινε τα ίδια πράγματα να λέγονταν στα λαϊκά πατάρια, οι υπεύθυνοι δεν τη γλίτωναν την πυρά.

Στα παλάτια αυτή η κριτική, ιδιαίτερα για τον κατώτερο κλήρο, ήταν ένα είδος σπορ. Ο Αρετίνος έγραψε τρομερά πράγματα και παραλίγο να γίνει πάπας. Ολη η τυπολογία και χαρακτηρολογία της λόγιας κωμωδίας αναβαίνουν μέσα από τον ασφυχτικό κορσέ της λατινικής παράδοσης. Δεν είναι φιλολογία, βέβαια, να ξέρει κανείς να ξεχωρίζει ποιος χαρακτήρας συνεχίζει την παράδοση των προσώπων του Μενάνδρου, του Πλαύτου, του Αριόστο και του Μακιαβέλι. Και ποιος μέσα στον λαϊκό παντόμιμο και τα θεατρικά σινάφια των πλανήτων θιάσων του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης έδωσε τη “μάσκα” της λαϊκής κωμωδίας. Φαίνεται πως για κάποιους ανθρώπους του θεάτρου μας η ιστορία της τέχνης τους θεωρείται μέσα από τον Γκολντόνι ή τις “ιταλικές” κωμωδίες του Μολιέρου, όπου επιχειρήθηκε η “νοθεία”, το “νέρωμα” και ο συγκερασμός των δύο ποταμών».

«ΛΑ ΜΟΣΚΕΤΑ». Το Θέατρο Τέχνης το 1977 ανέβασε την κωμωδία του Ρουτζάντε «Λα Μοσκέτα». Σημείωνα τότε: «Η στροφή προς τις πηγές και την παράδοση του λόγιου ευρωπαϊκού θεάτρου της Αναγέννησης που ξεκινάει από τον Πλαύτο και τον Τερέντιο και καταλήγει στις πρώτες κωμωδίες του Μολιέρου είναι ωφέλιμη, αλλά και επικίνδυνη. Ωφέλιμη, γιατί αποκαλύπτει κάτω από το ολοκέντητο χαλί της θεατρικής ιστορίας τα σταθερά νήματα, το στημόνι, πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η υφή του δραματικού είδους. Αυτή η αποκάλυψη φωτίζει καλύτερα την όποια ελληνική παράδοση, την αφομοιωτική ικανότητά μας, όταν δανειζόμαστε ξένες μορφές και το μέτρο της πρωτοτυπίας μας. Είναι, όμως, και επικίνδυνη αυτή η στροφή, γιατί η επαφή με αυτά τα έργα θέτει δυσεπίλυτα προβλήματα ύφους στους συντελεστές των ελληνικών παραστάσεων και τεχνικές περίπλοκες, άγνωστες και αδοκίμαστες στους ηθοποιούς μας που δεν μπορούν να υπερηφανεύονται, χωρίς να φταίνε βέβαια, για τη θεατρική τους παιδεία.

Οσο κι αν δεχόμαστε τον διαχρονικό και κάποτε τον υπερχρονικό χαρακτήρα του θεάτρου, δεν επιτρέπεται να αγνοούμε πως μια μορφή τέχνης είναι αποκρυστάλλωση των κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών συντεταγμένων μιας συγκεκριμένης εποχής που παρήγαγε μιαν αισθητική αναγκαία στα γενικότερα αιτήματα του καιρού της. Μια μορφή τέχνης είναι παιδί της εποχής από τη μια, και από την άλλη απόγονος της ιστορίας του είδους. Από τον Μένανδρο ως τον Πλαύτο και από τον Μακιαβέλι και τον Αρετίνο ως τον Ρουτζάντε υπάρχει μια αδιάσπαστη συνέχεια, μια συνεχής επεξεργασία μιας μορφής του δραματικού είδους που λέγεται κωμωδία. Κάθε εποχή αφαιρεί και προσθέτει ύφος και ήθος, ώστε να μορφώσει τον επαρκή κώδικα που την εκφράζει αυθεντικά. Πρέπει να γνωρίζουμε ποιος γράφει για ποιον. Η αποτελεσματικότητα μιας θεατρικής φόρμας μετριέται με τη δεκτικότητα του κοινού στο οποίο απευθύνεται. Ο λόγος της αποτελεσματικότητας προς τη δεκτικότητα είναι η διάρκειά του και η αυθεντικότητά του. […] “Η Μοσκέτα” του Ρουτζάντε είναι ένα έξοχο έργο, αλλά τη στιγμή που ήρθε κι όπως ανεβάστηκε αφήνει μετέωρο ένα κοινό που, αντί να το εντυπωσιάζουμε, πρέπει να το καθοδηγούμε. Γραμμένο από έναν μάστορα που γνωρίζει την ιστορία της φόρμας και τη μιμική παράδοση, φτάνει σε μια αφαίρεση, ώστε οι σχέσεις να γίνονται σχεδόν γεωμετρικές. Μετατοπίζει το πρόβλημα από το θέμα, που έχει εξαντληθεί ήδη στον καιρό του, στην υποκριτική ελοκβέντια. Ο οξυδερκής θεατής ήδη ανακαλύπτει την προσεχή μετάβαση στον αυτοσχεδιαστικό οίστρο και στην τυπολογία της commedia dell’ arte, ο Μακιαβέλι έγραφε κείμενο, ο Ρουτζάντε γράφει παρτιτούρα για ηθοποιούς. Σε λίγο το θέμα θα γίνει καμβάς για άπειρους αυτοσχεδιασμούς και υποκριτικά μοτίβα. Ο Αντζελο Μπεόλκο έμεινε στην ιστορία του θεάτρου περισσότερο για τον τύπο που κατασκεύασε ως ηθοποιός, τον Ρουτζάντε, μια σύνθεση χωριάτη, πανταλόνε και καπιτάνο. Αυτός ο τύπος έχει τις υποκριτικές σταθερές του, τα μόνιμα μοτίβα του, τις γνώριμες χειρονομίες του, χαρακτηριστικά λάτσι και πάτσι. Ο Ρουτζάντε έγραφε κωμωδίες για σολίστες».