Τεχνική και τέχνη

Ανήκω σε μια μείζονα οικογένεια δασκάλων – πατέρας, παππούδες, αδέλφια, ξαδέλφια, σύζυγος, δάσκαλοι. Γνωρίζω ως δάσκαλος 60 χρόνια τώρα (δίδαξα από φοιτητής ιδιαίτερα μαθήματα) τη γοητεία ενός επαγγέλματος (που αναφέρεται και ως λειτούργημα) που έχει οδηγήσει έναν άνθρωπο, κατά την πλατωνική ρήση, από το σκοτάδι στο φως, από τα ένστικτα στον ορθό λόγο και από τη βία της διεκδίκησης της τροφής στους κανόνες του κοινωνικού ανταγωνισμού. Εχω κι άλλες φορές αναφερθεί σε αυτές εδώ τις φιλόδοξες πενήντα χρόνια σελίδες στη χαρά της επαφής με τον διψασμένο για γνώση νέο άνθρωπο και το καμάρι, όταν αυτές οι γνώσεις, αφού ριζώσουν και καρποφορήσουν, δίδουν στον διαχειριστή τους και τη χαρά της απόλαυσης των αποτελεσμάτων, αλλά και την περηφάνια της κάλυψης των αναγκών της ζωής. Δεν χρειάζεται να επανέλθω σ΄ αυτή την αγαλλίαση που σου προσφέρει η αίσθηση πως κυνήγησες με πάθος τη γνώση, έφτασες στη ρίζα, στις πηγές και στα όρια της γνωστικής περιπέτειας και, συνάμα, την ικανοποίηση που νιώθεις, όταν σε θυμούνται και σε μνημονεύουν οι συνάδελφοι και, κυρίως, οι μαθητές. Και δεν εννοώ μόνο τους τυπικούς μαθητές, αν άσκησες διδακτικά καθήκοντα, αλλά και τους συνομιλητές, τους ανταγωνιστές στον ίδιο γνωστικό χώρο, τους αναγνώστες και τους ακροατές σε δημόσιες και ιδιωτικές συναθροίσεις.

Σήμερα θα αναφερθώ σε άλλους δασκάλους και δεν θα βάλω όρια στο δασκαλίκι. Διδάσκουν τα πάντα γύρω μας, αρκεί να έχεις την ευαισθησία και τη μεγαλοψυχία να τα αναγνωρίσεις και να τα ευγνωμονείς. Την ώρα αυτή που γράφω βρίσκομαι σε ένα εξοχικό σπίτι στα Μεσόγεια. Τα πάντα εδώ, εννοώ στον χώρο που περιβάλλεται από μάντρες, έχουν, για όσους μπορούν και θέλουν να γνωρίσουν, το μεγαλείο τους. Και πρώτο το οίκημα. Μια μονόριχτη κατοικία που η τοιχογραφία της μας γυρίζει τουλάχιστον έναν αιώνα πίσω. Λιθοδομή, όπου παντού αισθάνεσαι πως κυριάρχησε η βεβαιότητα του νήματος της στάθμης. Πέτρες διαφόρου όγκου λαξευμένες με σοφία, ώστε να γίνουν φιλικές και δεκτικές από μια άλλη πέτρα, μικρότερη και άλλου σχήματος. Αν μελετήσει κανείς μια λιθοδομή, θα οδηγηθεί, παρατηρώντας τις ισορροπίες, τις συγγένεις, τις αντιδράσεις, τις συγκλίσεις των λίθων στην αυγή του πολιτισμού, ανεξάρτητα από ήπειρο και φυλή. Εχεις την έντονη αντίληψη πως κάθε χτίστης σήμερα ακούει και ακολουθεί τις οδηγίες του πανάρχαιου μάστορα, όπου κι αυτός μεταφέρει τις συνταγές παππούδων. Ταξιδέψτε σε μια στάνη στον Υμηττό, δείτε τους τοίχους της και ύστερα επισκεφτείτε την Ολυμπία, το Διμηνιό, την Τίρυνθα, τις αρχαιότητες της Κρήτης. Αν έχετε μαζί σας έναν χτίστη, έναν οικοδόμο της περιοχής, θα μείνετε έκπληκτοι με πόση κατανόηση και «συναδελφικό» θαυμασμό θα σας ξεναγήσει στα εικαστικά της λιθοδομής, της τοιχοποιίας. Είτε τείχη και οχυρά, είτε περίβολοι ναών και οικιών, είτε μάντρες σε στάνες, είτε βάσεις γεφυριών, είτε καμπαναριά, και παλιότερα ασκηταριά και πιο παλιά προβλήτες λιμανιών, θα σας αιφνιδιάσουν με την απλή, στέρεη και πανομοιότυπη μαστοριά τους. Δεν έχει κανένα μυστικό να ανιχνεύσει ένας σημερινός οικοδόμος της λαϊκής μας αρχιτεκτονικής στην τέχνη της πανάρχαιας τοιχοποιίας.

Η έκπληξη για τους ανίδεους είναι αναπάντεχη, αφού και η παλιά τέχνη και η καινούργια, τουλάχιστον η πρόσφατη, είναι αριστουργήματα οικοδόμησης, χωρίς συνεκτική ύλη. Ισόδομο σύστημα, θα σας πει ο ειδικός. Η μία πέτρα πάνω στην άλλη, αφού η κάθε μια έχει πελεκηθεί να εφάπτεται με την άλλη. Ετσι είναι χτισμένες οι Πυραμίδες στην Αίγυπτο, έτσι και οι τάφοι οι θολωτοί στις Μυκήνες, ούτε αμάλγαμα, ούτε ασβέστη, ούτε βέβαια τσιμέντο, άγνωστο τότε οικοδομικό υλικό. Και άντεξαν αυτές οι δομές χιλιάδες χρόνια. Γιατί αυτή η τέχνη, άραγε, να είναι λιγότερο σεβαστή και άξια θαυμασμού από την τέχνη ενός επικού ή λυρικού ποιητή και την τέχνη ενός μουσικού ή ζωγράφου; Σπεύσαμε να ονομάσουμε αυτές Καλές Τέχνες, λες και η Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες ή ένας τάφος στο Σέσκλο έχουν λιγότερη ομορφιά, ισορροπία, αναλογίες και δυναμικές αντιθέσεις. Γιατί άραγε να έχουν λιγότερη και αισθητική αξία ένας κίονας του Παρθενώνα από τα σκαλοπάτια που οδηγούν στον ναό; Μαστόροι και τα δύο τα πελέκησαν, τις ίδιες δυσκολίες συνάντησαν στο λάξευμα, τα ίδια εργαλεία χρησιμοποίησαν.

Και δεν περιορίζομαι στην αρχαία μεσογειακή αρχιτεκτονική, δηλαδή την τέχνη να δημιουργεί στέγη για θρησκευτικούς, δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους. Επισκεφτείτε, αν το φέρει ο δρόμος σας σε έναν περίπατο στα γύρω στην πόλη σας ή στο χωριό σας κτίσματα. Σταθείτε μπροστά σε ένα πηγάδι και, πέρα από το θαύμα του βάθους του, μελετήστε τη δόμηση των τοιχωμάτων που εξασφαλίζουν στο νερό του βάθους καθαρότητα, προστατεύοντάς το από τα χώματα της ανασκαφής. Αυτά τα πηγάδια συχνά στη δημώδη ποίηση είναι τόποι συνάντησης εραστών, ερίδων καλλιεργητών και η πρώτη επαφή των ξενιτεμένων που γυρνούν στην πατρίδα.

Μια στάνη, πάλι, στα πρανή ενός όρους είχε μια σοφία κατασκευής που θα τη συνέκρινε κανείς με τους τάφους της Ασσυρίας και τον τρούλο της Αγίας Σοφίας. Τα ίδια στατικά προβλήματα που είχε να λύσει ο μάστορας των θολωτών τάφων των Μυκηνών έχει να λύσει και ο μάστορας μιας στάνης που συχνά στεγάζει ακόμη και πεντακόσια πρόβατα και τα ποιμενικά σκυλιά και τους βοσκούς, ενώ μαίνεται έξω η καταιγίδα. Σταθείτε με προσοχή και σεβασμό στην τοιχοποιία ενός κάστρου, είτε αρχαίου, είτε μεσαιωνικού, είτε του 19^ου αιώνα. Καμιά διαφορά στη δόμηση, στις ισορροπίες και, βέβαια, στη στερεότητα, κι όταν ακόμη διακρίνει κανείς την πλευρά που έπεσε το βλήμα μιας μπομπάρδας. Τα τείχη της Τίρυνθας και του Μεσολογγιού και των ηπειρωτικών οχυρών του 1912 έχουν την ίδια σοφία και την ίδια τεχνική με τα ίδια υλικά.

Αλλά ας αφήσουμε την οικοδομική λαϊκή μαστοριά και ας πάμε στο εργαστήρι ενός αμαξοποιού. Σούστες, κάρα, αμάξια, καρότσια έχουν να αφηγηθούν μια καταπληκτική μαεστρία στην κατασκευή που κατορθώνει να ισορροπεί τον σκοπό της χρήσης με την οικονομία της δομής. Νιώθεις πως μόλις ο πανάρχαιος άνθρωπος συνέλαβε και κατασκεύασε ένα μεταφορικό μέσο, αμέσως μετά την εφεύρεση του τροχού. Αλήθεια, έχει κανείς σταθεί με σεβασμό μπροστά σε ένα φυσερό σε σιδεράδικο; Δεν είναι μόνο η απλότητα των μέσων και η λειτουργικότητα, είναι και η εξαίσια ρυθμοποιία, αφού ο χειρισμός έχει να κάνει με την ποσότητα του αέρα που πρέπει να αποβάλει η εξαίσια αυτή, απλή μηχανή.

Πόσοι καθημερινοί χρήστες στον κόσμο έχουν εκτιμήσει τη λιτότητα και την ομορφιά ενός καθημερινού οικιακού εργαλείου – ένα πηρούνι, ένα κουτάλι, η μηχανή του κιμά, ο στίφτης, το μαγκάλι, αφήνω τη σοφία του τζακιού και την εξαίσια λειτουργικότητα του ξυλόφουρνου. Ολα αυτά είναι έργα εξαίρετων μαστόρων που τα μυστικά τους δεν είναι λιγότερα από τα μυστικά του ζωγράφου και του συνθέτη. Για χρόνια οι συντεχνίες των μαστόρων που έχτισαν μεσαιωνικά τείχη, οχυρωματικά έργα και εξαίσιες κατεντράλες κρατούσαν μυστικές τις συνταγές, τις τεχνικές, ακόμα και τη χρήση ορισμένων υλικών. Ετσι ξεκίνησε η Μασονία. Μασόνος σημαίνει μάστορας, γι΄ αυτό και η σημερινή, άλλους είδους και λειτουργικότητας Μασονία ονομάζεται Τεκτονισμός. Ξεκίνησε ως φύλαξη των μυστικών της οικοδομικής τέχνης και των μεθόδων της.

Εχω κι άλλοτε (και με κακολόγησαν οι σύγχρονοι Αντιοχείς) θεωρήσει ως εξίσου αξιόλογα και αξιοθαύμαστα τα προϊόντα της σύγχρονης τεχνολογίας, αυτοκίνητα, πλοία, αεροπλάνα, φράγματα, γέφυρες, λιμάνια και, βέβαια, ουρανοξύστες, αεροδρόμια, στάδια και αυτοκινητόδρομους, αριστουργήματα ομορφιάς, λιτότητας, λειτουργικότητας. Δεν είναι σεβαστότερος ο Ξυλοθραύστης απέναντι από το Παναθηναϊκό Στάδιο από το ίδιο το Στάδιο και τη χαρά της μορφής του. Οταν περνάς ένα γιοφύρι στην Ηπειρο, η χαρά, κι όχι μόνο η ωφέλεια, είναι ανάλογη ως αισθητική αρμονία με ένα ηπειρώτικο μοιρολόι ή ένα τραγούδι του γάμου ή της ξενιτιάς.

Σίγουρα η τέχνη προϋποθέτει την τεχνική, αλλά και η τεχνική αναπαύεται συνήθως μέσα σε εξαίσιες φόρμες τέχνης.