Η ελληνική ιστορία μέσα από τα γραμματόσημα

Πολλοί τρόποι υπάρχουν να προσεγγίσει κανείς τη νεότερη ελληνική ιστορία, σημαντική πτυχή της οποίας είναι οι εθνικές – συχνά εδαφικές – διεκδικήσεις. Ο Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης στο βιβλίο του «Σύνορα, κυριαρχία, γραμματόσημα: Οι μεταβολές του ελληνικού εδάφους 1830-1947», επέλεξε έναν από τους πιο πρωτότυπους: την ταχυδρομική δραστηριότητα.

Από το 1840 (πρώτη έκδοση στο Ηνωμένο Βασίλειο) μέχρι πρόσφατα, το γραμματόσημο λειτούργησε ως μοναδικός φορέας μηνυμάτων ιδιαίτερου πολιτικού βάρους. H κυκλοφορία του αποτελεί συχνά τον «πρώτο εκφραστή» αλλαγών στα σύνορα και την κυριαρχία, «τον αγγελιοφόρο της νέας κατάστασης», επισημαίνει ο συγγραφέας χρησιμοποιώντας επιστημονικά ακριβή αλλά συνάμα προσιτή γλώσσα. Τις αλλαγές αυτές παρακολουθεί η μελέτη, αναφορικά με την Ελλάδα, με συναρπαστικό τρόπο, κατατάσσοντας τες σε οκτώ κατηγορίες: αναίμακτη προσάρτηση (περίπτωση των Ιονίων Νήσων αλλά και της Θεσσαλίας), κατάκτηση (στους Βαλκανικούς Πολέμους, συχνά μετά από προσωρινή αβεβαιότητα, όπως για τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου), παράδοση στην Ελλάδα μετά από αυτονομία ή παρένθετη ξένη κυριαρχία (π.χ. Δυτική Θράκη, Κρήτη, Σάμος αλλά και Αγιο Ορος), ελληνική κατοχή εδαφών που τελικά δεν περιήλθαν στη χώρα μας (π.χ. μικρασιατική εκστρατεία αλλά και Βόρειος Ηπειρος – δύο φορές – και κάποιες περιοχές της ευρύτερης Μακεδονίας), ελληνική στρατιωτική παρουσία στο εξωτερικό (π.χ. Κωνσταντινούπολη 1919-22), ξένη φίλια παρουσία στην ελληνική επικράτεια (π.χ. σερβικός στρατός στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο), εχθρική κατοχή (π.χ. Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος αλλά και Ιταλοί στην Κέρκυρα το 1923) και πρόσκαιρη άσκηση εξουσίας από ελληνικές μη κυβερνητικές δυνάμεις σε ελληνικά εδάφη (π.χ. Αντίσταση και Εμφύλιος αλλά και επανάσταση του Θέρισου).

Τα αντίστοιχα κεφάλαια, που αποτελούν τον κορμό του βιβλίου, φέρουν ευρηματικούς τίτλους που παραφράσθηκαν για τις ανάγκες αυτής της παρουσίασης/κριτικής, η οποία θέλει να τονίσει τη σοβαρότητα του εγχειρήματος, την άριστη τεκμηρίωσή του και τον διεπιστημονικό/ολιστικό τρόπο αντιμετώπισης του αντικειμένου που πραγματεύεται. Τίποτα από αυτά βέβαια δεν εκπλήσσει αφού ο Κ. Τσιτσελίκης είναι καθηγητής του Διεθνούς Δικαίου με πάμπολλες δημοσιεύσεις πάνω στην προστασία των μειονοτήτων, την ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών και το δικαίωμα ανθρωπιστικής επέμβασης. Οι σχετικές με τις διεθνείς συνθήκες (που νομιμοποίησαν τις διαδοχικές μεταβολές της ελληνικής επικράτειας) γνώσεις του είναι εξαιρετικές. H τριβή του δε με διάφορα συναφή θέματα τον έχει οδηγήσει σε μια νέα θεώρηση ζητημάτων όπως η εθνική ιδεολογία (που οδήγησε στις εν λόγω μεταβολές) και το πώς αντιλαμβανόμαστε την έννοια της κυριαρχίας, την οποία εκθέτει εισαγωγικά προς όφελος του αναγνώστη στο δύο πρώτα κεφάλαια της μελέτης.

Εκείνο βέβαια που κάνει το βιβλίο να ξεχωρίζει είναι η αγάπη του Κ. Τσιτσελίκη για την ιστορία και το γραμματόσημο. Επίσης η γλαφυρότητα της αφήγησης που συνοδεύεται από πλούσιο φιλοτελικό υλικό, σπάνιους χάρτες και αποκαλυπτικά εθνολογικά στοιχεία, τα οποία μπορεί να απολαύσει ο αναγνώστης χάρις στην πολυτελή έγχρωμη έκδοση του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη. Κάποια παροράματα ίσως να πρέπει να συγχωρηθούν στους επιμελητές της, που συνολικά είναι άξιοι συγχαρητηρίων.

Ιστορικές λεπτομέρειες

Το βιβλίο περιέχει λεπτομέρειες που αγνοούν και οι καλύτεροι γνώστες της νεοελληνικής ιστορίας: π.χ. αυτονόμηση του Καστελλόριζου το 1912-15, προσωρινή κατάληψη κάποιων Δωδεκανήσων από τους Βρετανούς στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου πριν να ξαναπέσουν σε γερμανικά χέρια και το γεγονός ότι το Τρίτο Ράιχ επέζησε στα Χανιά για πέντε εβδομάδες μετά την πτώση του Βερολίνου. Το διεθνές δίκαιο δίνει μια επιπλέον διάσταση στην ανάλυση. Είναι ίσως κρίμα που ο συγγραφέας δεν ασχολήθηκε παραπάνω με τις διεθνείς υποχρεώσεις του κατέχοντος ξένα εδάφη που αφορούν και το νόμισμα και τα γραμματόσημα. Τέλος, ο πρωτοποριακός τρόπος θεώρησης της κυριαρχίας επιτρέπει στον συγγραφέα να εξετάσει πτυχές της ελληνικής ιστορίας που ξεφεύγουν από το χρονικό πλαίσιο του υπότιτλου: π.χ. ΕΛΔΥΚ, Κορέα και Βάσεις.

Τυχερό θα πρέπει λοιπόν να θεωρεί τον εαυτό του ο αναγνώστης αυτής της μελέτης που μπορεί να αποδειχθεί το τέλειο ψυχαγωγικο-διδακτικό ανάγνωσμα. Σήμερα, βέβαια, το γραμματόσημο κινδυνεύει να γίνει το ίδιο τμήμα του ιστορικού παρελθόντος. Πολλοί θα στενοχωρηθούν αν σιγά σιγά εκλείψει. Αν μη τι άλλο, η ενασχόληση με την ιστορία του μπορεί – όπως καταδεικνύει το βιβλίο του Κ. Τσιτσελίκη – να μας βοηθήσει να δούμε συνολικά τη σύγχρονη ιστορία μας κάτω από διαφορετική οπτική γωνία. Οχι αυτή του αδικημένου και απειλούμενου έθνους αλλά ενός κράτους που κατόρθωσε μια εντυπωσιακή εδαφική επέκταση και που κατάφερε να συγκροτήσει μια νέα ελληνική ταυτότητα, η οποία μπορεί να εξελιχθεί περαιτέρω με θετικό (χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς) και περήφανο τρόπο. Οι καιροί μπορεί να είναι πονηροί αλλά υπάρχουν πλείστοι λόγοι να είμαστε αισιόδοξοι, συμπεριλαμβανομένης της σημαντικής επιστημονικής παραγωγής της οποίας η μελέτη που παρουσιάζεται σήμερα αποτελεί άριστο δείγμα.

Ο Στέφανος Σταύρος είναι νομικός στο Συμβούλιο της Ευρώπης