Ο Διάβολος στη μεγάλη οθόνη

Οι ταινίες υπερφυσικού τρόμου αποτελούν ένα ιδιαίτερο είδος από το οποίο σχεδόν όλοι έχουμε περάσει. Η έλξη που ασκούν πάνω στο μυστήριο της δικιάς μας ύπαρξης μέσα από έναν καθαρτικό σε πολλά επίπεδα τρόμο δημιουργεί ένα ξεχωριστό αίσθημα ηδονής αλλά και εθισμού που ορίζει με τη σειρά του μια ιδιαίτερη ταυτότητα για τον θεατή. Ισως το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του είδους είναι πως οι ταινίες δεν κρίνονται πρωτίστως για την αρτιότητά τους ως κινηματογραφικές δημιουργίες μα υπερέχει αυτού η συναισθηματική φόρτιση και η ένταση που αποδίδουν στους θεατές κατά τη διάρκεια της προβολής τους – αλλά και αργότερα (με άλλα λόγια αν αναγκαστείς να κοιμηθείς με αναμμένα φώτα μετά από την ταινία, ακόμα και σκηνοθετικά φόλα να είναι, η ταινία πέτυχε τον σκοπό της). Η απόσταση ασφαλείας του ηδονοβλεψία θεατή στις καλές ταινίες υπερφυσικού τρόμου χάνεται και τη θέση της παίρνει μια άλλου είδους κινηματογραφική μέθεξη που εντάσσει τον θεατή στο ευρύτερο μεταφυσικό πλαίσιο τόσο του κόσμου του όσο και της ταινίας.

Πέρα επίσης από την καθαρά σινεφίλ άποψή τους οι ταινίες τρόμου αποτελούν πλέον μια «διαβατήρια τελετουργία» (ένα rite of passage όπως λένε οι Αγγλοσάξονες), μια τελετή μύησης μα και ωρίμασης για τη δυτική κοινωνία που η απουσία μιας αντίστοιχης τελετής όπως το μπαρμπίτσβα των Εβραίων ή η πρώτη κοινωνία των Καθολικών αφήνει την πλειονότητα των νέων σε μια in limbo κατάσταση αέναης εφηβείας.

Για μένα είναι επίσης προφανές πως η ρίζα στην οποία στηρίζονται οι ταινίες υπερφυσικού τρόμου είναι η καθαρά χριστιανική λατρεία και δοξασία η οποία με την πίστη της δημιουργεί ένα ιδιαίτερο κλίμα σαφούς διάκρισης μεταξύ του υπερφυσικού κόσμου και του πραγματικού, με την επαφή των δύο να αγγίζει όχι μόνο την επαφή του Κακού με το Καλό μα και την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση. Μια σκηνή υπερφυσικού τρόμου στο πλαίσιο μιας εβραϊκής κοινωνίας θα ήταν μάλλον περισσότερο σαν μια υποσημείωση από ταινία του Γούντι Αλεν, ή υποεπεισόδιο της αμερικανικής σειράς του HBO «Curb your enthusiasm», ενώ δεν μπορώ καν να φανταστώ κάτι αντίστοιχο στο πλαίσιο μιας μουσουλμανικής κοινωνίας – πόσω μάλλον μιας κοινωνίας στην οποία επικρατεί μια πιο ανιμιστική θρησκεία όπου τα πνεύματα είναι πολύ πιο στενά δεμένα με την καθημερινότητα.

Υπό το πρίσμα του θεολόγου

Στο πλαίσιο αυτό το «Ο Διάβολος στο Celluloid» είναι ένα ιδανικό βιβλίο ανάλυσης των ταινιών τρόμου. Ο Δημήτρης Ουλής δεν είναι μονάχα ένας πολύ προσεκτικός θεατής και αναλυτής των ταινιών, αλλά υπό το πρίσμα της ιδιότητάς του ως θεολόγου καταφέρνει να προσφέρει μια ιδιαίτερη και εξαιρετικά αναλυτική μελέτη για τις ταινίες υπερφυσικού τρόμου, που χωρίς να είμαι ειδικός πιστεύω πως λείπει ακόμη και από την παγκόσμια βιβλιογραφία.

Ο Ουλής ανατέμνει και αποδημεί τις ταινίες εξορκισμού και στοιχειώματος στα επιμέρους τμήματά τους διακρίνοντας ομοιότητες που τελικά αποτελούν το παράδειγμα μιας ταινίας υπερφυσικού τρόμου, αλλά ταυτόχρονα και τις επιμέρους διαφορές που ορίζουν τις ιδιαιτερότητες και τον χαρακτήρα της καθεμίας. Η ανάλυση του Ουλή γίνεται με έναν τρόπο που για μένα θυμίζει πολύ τον αναλυτικό τρόπο που μια συσκευή τεχνητής νοημοσύνης θα ομαδοποιούσε και θα ξεχώριζε τα χαρακτηριστικά των ταινιών. Αν θα ήθελα να γυρίσω μια ταινία υπερφυσικού τρόμου κρατώντας τα βασικά χαρακτηριστικά των προηγούμενων ταινιών, αλλά και να τη διαφοροποιήσω κατάλληλα, είναι σίγουρο πως «Ο Διάβολος στο Celluloid» θα αποτελούσε για μένα μια μορφή εγχειριδίου και – θα μου επιτρέψει ο συγγραφέας την παρομοίωση – ευαγγελίου.

O Ουλής γράφει για τις ταινίες στοιχειώματος ειδικά πως πρόκειται για ταινίες «μεταχριστιανικές» και «μεταεκκοσμικευμένες» (σελ. 416). Μεταχριστιανικές γιατί «δεν υπάρχει σ’ αυτές Ουράνιος Πατέρας που να εγγυάται την κοσμική τάξη» και μεταεκκοσμικευμένες γιατί «ενσωματώνουν στο σενάριό τους τις νέες τεχνικές, αλλά χρησιμοποιώντας τες ως έναν τρόπο αναμάγευσης του κόσμου». Και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά κάτω απ’ την οπτική γωνία της νέας θρησκευτικότητας οδηγούν το παράδειγμα των ταινιών τρόμου σε μια καταστασιακή ανάγκη, ώστε να λειτουργήσουν όπως προείπα τόσο ως αντικείμενα μιας ιδιαίτερης μύησης σ’ αυτήν τη νέα θρησκευτικότητα, αλλά και σαν ιδιαίτερα αντικείμενα καταγραφής, αντιγραφής και διαγραφής της ιδιαίτερης αυτής πίστης.

Προσωπικά η δικιά μου επιστημονική και ορθολογιστική φύση δεν μου επιτρέπει να απολαύσω τις ταινίες τρόμου με τον τρόπο με τον οποίο περιγράφονται στη μελέτη του Ουλή, μια που συνειδητά ή ασυνείδητα η απόσταση ασφαλείας μεταξύ θεατή και πανιού παραμένει για μένα σε όλη τη διάρκεια της προβολής αλλά και αργότερα. Αποτέλεσμα αυτής της  ορθολογικής και επιστημονικής άποψής μου για τη ζωή μα και την τέχνη είναι να έχω αρκετές αντιρρήσεις και ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο που ο Ουλής στο τρίτο μέρος του βιβλίου προσπαθεί να εντάξει τις ταινίες σε ένα μετα-χριστιανικό κλίμα μιας νέας θρησκευτικότητας. «Ο Διάβολος στο Celluloid» ανήκει όμως στα βιβλία που χαίρεσαι να διαφωνείς μαζί τους, μια που το πεδίο ανάλυσής τους ορίζει μια απόλαυση που ανήκει σε παραπάνω από μία αισθήσεις – ή παραισθήσεις – ενώ σίγουρα θα αναγκάσει πολλούς από μας να ξαναδούμε κάποια απ’ τα αριστουργήματα του είδους ακόμα κι αν χρειαστεί να κοιμηθούμε με αναμμένα τα φώτα.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι αστροφυσικός και συγγραφέας. Μέσα στο φθινόπωρο θα εκδοθεί από τις εκδόσεις Κέδρος το νέο βιβλίο του με τίτλο «Ταξίδια με Λάθος Ανθρώπους»

{1BSYG}Δημήτρης Ουλής{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Διάβολος {LF}στο Celluloid{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εξορκισμοί, Πνευματικός Κόσμος και άλλα Ανθη του Κακού στις ταινίες Υπερφυσικού Τρόμου{CR}Εκδ. Αρμός 2021{CR}Σελ. 470{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 20 ευρ{4BTIM}ώ