Ολη η Βίβλος σε ένα κατάστρωμα

Ο Χέρμαν Μέλβιλ πάλευε με τον «Μπίλλυ Μπαντ» στα τελευταία πέντε χρόνια της ζωής του, από το 1886 ως το 1891. Εκοβε, έραβε, πρόσθετε δοκιμιακές παρεκβάσεις. Το έργο παρέμεινε εντούτοις ανολοκλήρωτο. Ο 72χρονος συγγραφέας είχε πρακτικά σταματήσει να παράγει κάτι αξιόλογο από το 1851 που δημοσιεύτηκε ο «Μόμπι Ντικ» (κατ΄ άλλους, από το 1857, όταν είδε το φως «Ο μεγάλος απατεώνας», εκδ. Πατάκη, μτφ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, 2021). Εντυπωσιακό ακούγεται, αν σκεφτεί κανείς ότι το αριστούργημά του δημοσιεύτηκε όταν ήταν μόλις 32 ετών. Ωστόσο οι σοβαρές επιφυλάξεις με τις οποίες αντιμετωπίστηκε τον έριξαν στη συγγραφική λησμονιά ή και την εθελούσια απόσυρση. Ο ίδιος ένιωθε πως δεν μπορούσε να εκφράσει όσα ήθελε μέσα στο κοινωνικό περίβλημα της εποχής και η αλήθεια είναι πως ο «Μόμπι Ντικ» αλλά και το τελευταίο του έργο επιβεβαιώνουν το βάθος, τις καινοτομίες αλλά και τις άλυτες αντιφάσεις των αναζητήσεών του. Οπότε βιοποριζόταν διά της δημοσιοϋπαλληλίας – τελωνειακός – μέχρι να αποκτήσει μια φάρμα για τα τελευταία του χρόνια. Εκεί κατάφερε με τα πολλά να περαιώσει τη δουλειά του αυτή, που ωστόσο έμεινε στην αφάνεια ως το 1924, εποχή που άρχισε να ανασταίνεται εκ νεκρών (συγγραφικά μιλώντας πάντα) και η πρωτοποριακή του ιδιοφυΐα να αναγνωρίζεται από μορφές όπως ο Λιούις Μάμφορντ.

Η ιστορία είναι απλή, αν όχι στοιχειώδης. Ενας νεαρός ναύτης, ο Μπίλλυ Μπαντ, είναι εξαιρετικά δημοφιλής μεταξύ των συναδέλφων του για την πρόσχαρη διάθεση, την εργατικότητα, την αθωότητα, την εμφάνιση και τα χωρατά του. Οπου βρίσκεται πέφτουν οι εντάσεις και αυξάνεται η αποδοτικότητα. Είναι τα τελευταία χρόνια του 18ου αιώνα και το κυρίαρχο ζήτημα στον κραταιό αγγλικό στόλο είναι οι συγκρούσεις με τον Ναπολέοντα. Σε μια συνάντηση του εμπορικού πλοίου όπου υπηρετεί με τον στόλο, ο Μπίλλυ επιστρατεύεται υποχρεωτικά στο πολεμικό ναυτικό καθώς τα μοναδικά του προσόντα γίνονται αμέσως αντιληπτά. Στο νέο του πόστο διακρίνεται αμέσως, παρά την πολεμική πειθαρχία και την άκαμπτη διοίκηση που ασκείται, ειδικά σε τέτοιες εποχές. Είναι ο άγγελος πάνω στα πανιά. Ο πλοίαρχος, χαρισματικός ναυτικός και καλλιεργημένος άνθρωπος, τον διακρίνει αμέσως και τον προάγει. Αλλά αναπόφευκτα εμφανίζεται κάποια στιγμή το κακό στο πρόσωπο του οπλονόμου Τζον Κλάγκαρτ.

Αγνωστης προέλευσης, ο Κλάγκαρτ απεχθάνεται με την πρώτη ματιά τον νεαρό και αναπτύσσει ένα γνήσιο μίσος προς το πρόσωπό του, ανερμήνευτο κατά τον συγγραφέα. Είναι ζήλια για τη δημοφιλία του, ερωτική έλξη και συνεπώς απώθηση για το κατ’ ανάγκην απαγορευμένο, ή αδυναμία κατανόησης της απόλυτης αθωότητας που εκφράζει ο Μπίλλυ; Ολα αυτά μαζί και άλλα πολλά που συμποσούνται ίσως στην εγγενή διάθεση του ανθρώπινου είδους να κατασκευάζει εχθρούς. Ετσι ο Κλάγκαρτ δεν διστάζει να κατηγορήσει ευθέως τον νεαρό στον πλοίαρχο για υποκίνηση ανταρσίας μεταξύ του πληρώματος. Εδώ ο Μέλβιλ φροντίζει να μας ενημερώσει για τις δύο μαζικές ανταρσίες που είχαν ξεσπάσει τον καιρό εκείνο μεταξύ των πληρωμάτων του πολεμικού ναυτικού και που κατεστάλησαν βιαίως. Επιπλέον, ο κίνδυνος «μόλυνσης των μυαλών» από τα κηρύγματα της πρόσφατης Γαλλικής Επανάστασης αναγκάζει τον πλοίαρχο να φέρει τους δύο άντρες σε αντιπαράθεση. Στις κατηγορίες που του απευθύνονται, ο Μπίλλυ χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του. Αδυνατεί να καταλάβει το Κακό και συνεπώς να εκφραστεί, κάτι που συχνά του συμβαίνει σε παρόμοιες περιστάσεις. Αντιδρά με τον μόνο τρόπο που γνωρίζει ο πρωτογονισμός της απόλυτης αθωότητας που αντιπροσωπεύει: σκοτώνει επί τόπου τον Κλάγκαρτ.

Η καρδιά και ο νους του πλοιάρχου είναι με το μέρος του Μπίλλυ. Ομως άλλα επιτάσσει ο πολιτισμός και μάλιστα η στρατιωτική πειθαρχία υπό πολεμικές συνθήκες. Τυχόν ελάφρυνση της ποινής κινδυνεύει να ανοίξει τις ορέξεις των ναυτών για κάθε μορφής παραπτώματα. Ετσι, στο έκτακτο στρατοδικείο που συγκροτείται με υπερβάλλουσα σπουδή, θυσιάζει τα ελαφρυντικά, παρακάμπτει τα αισθήματα του πληρώματος και επηρεάζει την απόφαση προς τη μεριά της εσχάτης των ποινών.

Ακόμη όμως και μπροστά στην αγχόνη, ο Μπίλλυ θα ζητωκραυγάσει υπέρ του πλοιάρχου, με τον οποίο είχαν μια μακρά ιδιωτική συνομιλία λίγο προ της εκτέλεσης της ποινής. Στα μάτια του πληρώματος θα περιβληθεί με μυθικές διαστάσεις, με ένα είδος φωτοστέφανου, δεδομένης και της υπερβολικά ήρεμης αντίδρασής του στην αγχόνη. Παρά τη νομιμότητα που έχει επιβληθεί, ένας σπόρος εξέγερσης γεννιέται στα μυαλά των ναυτών, υπονοεί ο Μέλβιλ.

Ο Ναπολέων
στην Αίγυπτο

Το βιβλίο είναι διάσπαρτο δοκιμιακών παρεκβάσεων, αναλύσεων και περιγραφών για τα συμφραζόμενα της εποχής αλλά και για αφηγηματικά ζητήματα που άπτονται της συγκρότησης μιας ιστορίας. Παρελαύνει π.χ. ο ναύαρχος Νέλσον και η ηρωοποίησή του στη ναυμαχία του Τραφάλγκαρ σε μια μάλλον έκκεντρη παρέκβαση. Μαθαίνουμε ακόμη πολλά για τις πολεμικές συνθήκες στη Μεσόγειο, ενώ ο Ναπολέων κάνει τη μεγάλη του εκστρατεία της Αιγύπτου, για την τεχνολογία στα σύγχρονα τότε πλοία, για την οργάνωση της ζωής εν πλω, για τη σκηνοθεσία της αυτοπροβολής και ηρωοποίησης στο πρόσωπο του ναυάρχου Νέλσον. Κεντρική θέση κατέχουν ποικίλα θεολογικά ζητήματα, με προεξάρχον στο μυαλό του συγγραφέα την έξοδο των πρωτόπλαστων από την Εδέμ ή ακόμη την εσαεί σύγκρουση καλού – κακού. Ο Μέλβιλ, εξαιρετικά αναλυτικός, διακόπτει συχνά την αφήγηση για να εξηγήσει την ψυχολογία των ηρώων του, αλλά δεν διστάζει να αφήσει πολλά σημεία σκοτεινά σε ένα είδος πρώιμης εκφραστικής νεωτερικότητας. Είναι γι’ αυτούς τους λόγους που το βιβλίο έχει προκαλέσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους κύκλους της διανόησης. Η Χάνα Αρεντ, ο Εντουαρντ Σαΐντ, ο Οντεν και ο καθ’ ημάς Κοσμάς Ψυχοπαίδης έχουν ασχοληθεί συστηματικά μαζί του, αναπτύσσοντας όλα τα πιθανά και απίθανα δίπολα της θεολογικής και κοσμικής σκέψης. Μεταξύ τους παρελαύνουν η φυσική κατάσταση και ο πρωτογονισμός, η διαστροφή και η αμαρτία, η πτώση και η ανάσταση, η παράδοση και ο εκσυγχρονισμός, ο νόμος και η φύση, αναπόφευκτα δε στις μέρες μας η ατζέντα των Gender και Queer Studies – όπου πρακτικά όλη η παγκόσμια λογοτεχνία πρέπει να ξαναϊδωθεί υπ’ αυτό το πρίσμα. Ο ενίοτε εκβιασμένος αυτός ακαδημαϊσμός, όταν είναι στον οίστρο του, εφευρίσκει αγίους, τέρατα και σοφούς στις προθέσεις άμοιρων ή τυχερών συγγραφέων. Δεν ξέρω αν ο Μέλβιλ θα συμφωνούσε με την πλειοψηφία αυτών των συχνά αλληλοσυγκρουόμενων αναλύσεων (ίσως πάντως χασκογελούσε σαρδόνια: «παιδιά, επιτέλους σας την έφερα»).

Αναλυτικό και ενδιαφέρον το επίμετρο του Θοδωρή Δρίτσα, αν και θα μπορούσε να είναι συνοπτικότερο, όπως άλλωστε και οι σημειώσεις. Ακολουθεί βιβλιογραφία, οπότε το όλον θυμίζει φιλόδοξη πανεπιστημιακή εργασία. Αψογη από κάθε άποψη η μετάφραση, με επίμοχθη απόδοση των ναυτικών και συναφών όρων.

{1BSYG}Χέρμαν Μέλβιλ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Μπίλλυ Μπαντ, Ναύτης. Μια εσωτερική αφήγηση{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, Κώστας Σπαθαράκης{CR}Εκδ. Αντίποδες, σελ. 215{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13 ευρ{4BTIM}ώ