Οχι με κρότο, αλλά με λυγμό

Οταν η νουβέλα «Μαύροι καθρέφτες» του Αρνο Σμιτ κυκλοφορεί το 1951 στη Γερμανία, οι απόηχοι του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου παραμένουν εκκωφαντικοί και η προοπτική άμεσης ολοκληρωτικής καταστροφής μεταβάλλεται σε πραγματικότητα της επόμενης ώρας ή μέρας, καθώς ο Ψυχρός Πόλεμος αναδύεται και επιδεικνύει προς χρήση όπλα μαζικής εξολόθρευσης. Ο κόσμος μπορεί να ήταν άλλοτε δημιούργημα του καλού Θεού, ο οποίος πρόσφερε σωτηρία στους ανθρώπους διά της επούλωσης των πληγών τους. Ωστόσο, τα πράγματα είχαν αποδείξει πως επρόκειτο για αυτοεξαπάτηση, που πρόσφερε παρηγοριά διαφυγής, ένα δόγμα ζωής, το οποίο είχε πια καταρρεύσει. Το αδιανόητο είχε υπερισχύσει. Ο κόσμος ήταν και είναι δηλαδή εικόνα και ομοίωση ενός κακού πλάστη, που μεταφέρει την αδήριτη ανάγκη στους ανθρώπους, σε αυτά τα ανδρείκελα, να ακολουθούν τα παραγγέλματά του, εργαζόμενα για τη βασιλεία του. Ο Σμιτ ονομάζει αυτό το όντως ον Λεβιάθαν, όχι ως μορφή πολιτικής εξουσίας η οποία ασκεί βία προς διατήρηση της ειρήνης, αλλά ως ένα μονοπλόκαμο τέρας, μια παχιά γλίτσα βαρβαρότητας και θανάτου, που σκεπάζει τη γη και τον ορίζοντα. Ο κόσμος των ανθρώπων είναι κόσμος πνιγμένος μέσα στη γλίτσα, ακίνητος πια, ένας κόσμος τελειωμένος. Για τον συγγραφέα, το μέλλον είναι κιόλας το παρελθόν ενός Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου, που έχει αφανίσει το ανθρώπινο είδος, αφήνοντας πίσω του ένα απέραντο νεκροταφείο ασάλευτων σκουπιδιών και υπολειμμάτων σωμάτων, αντικειμένων και συναισθημάτων.

Ο αφηγητής, ο τελευταίος μάρτυρας («Κι όταν εγώ χαθώ, τότε θα αφανιστεί πια και το τελευταίο στίγμα: το πείραμα άνθρωπος, το βρομερό, πάει, τελείωσε!»), πάνω στο ποδήλατό του, φορώντας ρούχα παραλλαγής, με κοτσαρισμένη μια ρυμούλκα στο ποδήλατό του, όπου βάζει, στοιβάζει και αδειάζει ό,τι μαζεύει εδώ και εκεί, περιττά δείγματα χαμένης ζωής, μπαίνοντας σε σφαλισμένα ως τότε και σε ορθάνοιχτα σπίτια και οικοδομήματα, διατρέχει δίχως προκαθορισμένη πορεία το τοπίο της Αποκάλυψης, εκείνο το γνωστό μέρος της Γερμανίας που γνώρισε πριν από τον θάνατο. Μονολογεί με τη μορφή ημερολογίου, όπου ριπές καταγγελίας, αυτογνωσίας, έκπληξης και ταυτόχρονης απορίας, μορφοποιούν μια γλώσσα, αναγκασμένη, για να δώσει την εικόνα που διακρίνεται, να αναπλάθεται, να στροβιλίζεται, να πέφτει σε αφασία λόγου. «Πρέπει να το γράψω», αναφωνεί ο αφηγητής, «τέτοιο βιβλίο έπρεπε να γραφεί κάποτε».

Σε δύο μέρη

Αυτό το βιβλίο που επιτέλους γράφτηκε, χωρίζεται σε δύο μέρη ίσου αριθμού λέξεων περίπου, κατ’ επιλογή του συγγραφέα υποθέτουμε, λαβαίνοντας υπόψη τις διαστολές και συστολές των διαδοχικών παραγράφων, οι οποίες ακολουθούν ισοζυγισμένες διαδρομές κορύφωσης, αδράνειας και πτώσης. Εξάλλου, ο Σμιτ ήταν εραστής της μαθηματικής σκέψης, ένας από τους λίγους για τους οποίους, πολεμώντας στο μέτωπο το 1941, είχε την ευθύνη να προσδιορίζει μαθηματικά τις βολές του πυροβολικού. Το πρώτο μέρος, με ημερομηνία εκκίνησης την 1η Μαΐου 1960, είναι η διετής μοναχική περιπλάνηση του αφηγητή, με κατάληξη την αδυναμία κάποιας απόμακρης έστω εξισορρόπησης του βίου του. Του βίου του τελευταίου ανθρώπου, δηλαδή του αντιλαμβανόμενου το σύμπαν «ως προέκταση του αισθητηριακού συστήματος». Το δεύτερο μέρος, με αρχή την ημερομηνία 25 Μαΐου 1962, είναι η γνωριμία με το σύμπαν του αισθητηριακού συστήματος μιας γυναίκας, η οποία εμφανίζεται από το πουθενά. «Πώς λέγεστε; σκέφτηκα να τη ρωτήσω. Λίζα (και ένιωσα δίχως άλλο πόσο τη διασκέδαζε που οι δύο τελευταίοι άνθρωποι μιλούσαν στον πληθυντικό». Ομως και αυτό το σύμπαν θα αποσυντεθεί: μετά από μια σύντομη περίοδο φιλίας, καλοσύνης, έρωτα, η Λίζα (κάτι σαν Μόνα Λίζα) φεύγει και χάνεται. «Για πάντα δεν μπορώ να μείνω, είπε μονολογώντας η Λίζα, πρέπει να βρω και άλλους ανθρώπους». Οι τελευταίες λέξεις του αφηγητή είναι: «Ψηλά πάλι το κεφάλι: να το, πράσινο μέσα στα κοκκινωπά σύννεφα του πρωινού. Πάχνη στους λιβαδότοπους. Και άνεμος σηκώθηκε. Ανεμος». Πάνω στους μαύρους καθρέφτες φαίνεται η έξοδος στο φως του ανέμου. Λες και ο συγγραφέας αφήνει, ξεπερασμένος από την αλήθεια του, τον τελευταίο άντρα, την τελευταία γυναίκα να προχωρούν.

Γεννημένος το 1914 στο Αμβούργο, ο Σμιτ χάνει τον πατέρα του σε ηλικία 14 ετών, η οικογένειά του μετακομίζει στη γενέτειρα της μητέρας του Λάουμπαν (Κάτω Σιλεσία), εκεί τελειώνει τις γυμνασιακές σπουδές του, παρακολουθεί για ένα εξάμηνο μαθήματα λογιστικής και στενογραφίας και τον Ιανουάριο του 1934 βρίσκει δουλειά, μετά από πολλές άκαρπες προσπάθειες, σε ένα κοντινό εργοστάσιο υφαντουργίας. Στο μεταξύ, έχει διαβάσει ό,τι περνούσε από το χέρι του, Πόου, Ντίκενς, Σουίφτ, γερμανούς εξπρεσιονιστές, αρχίζει να γράφει ποιήματα και λαβαίνει απογοητευτικές απαντήσεις, γνωρίζει στην εταιρεία όπου εργάζεται την Αλίς Μουράβσκι, την οποία παντρεύεται το 1937. Με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, επιστρατεύεται στη Βέρμαχτ, πολεμάει στην Αλσατία και μετά το 1941 φτάνει στην κατακτημένη Νορβηγία. Λίγο πριν από το τέλος του πολέμου, ζητάει να πολεμήσει ως εθελοντής στη Βόρεια Γερμανία, πετυχαίνοντας με αυτόν τον τρόπο να οργανώσει τη φυγή της γυναίκας του και του ίδιου προς τα δυτικά. Εκεί αιχμαλωτίζεται από τα βρετανικά στρατεύματα και με την ιδιότητα του πρόσφυγα (το σπίτι του στο Λάουμπαν έχει καταστραφεί) ζει σε έσχατη ένδεια παρά την προστασία που απολαμβάνει, μετακινείται από τη μία πόλη στην άλλη, γράφοντας ωστόσο και δημοσιεύοντας, κατατάσσοντας τον εαυτό του στην κατηγορία των συγγραφέων «που δεν διαβάζονται», επιβιώνοντας χάρη στη στήριξη του φιλολόγου και συγγραφέα Jan Philipp Reemits, κληρονόμου της περίφημης καπνοβιομηχανίας Reteams. Εγκαθίσταται στο Ντάρμσταντ της Εσσης και το 1958 στο χωριό των 200 κατοίκων Μπάργκφελντ της γνώριμης Κάτω Σιλεσίας. Σε αυτό το χωριό θα ζήσει ως τον θάνατό του το 1979, θα ταφεί στον κήπο της μικρής οικίας του, όπου στεγάζεται σήμερα το Ιδρυμα Αρνο Σμιτ.

Οι «Μαύροι καθρέφτες» καθυστέρησαν να αναγνωριστούν. Η σχετική χρονική συνύπαρξη των Τζόις, Αλφρεντ Ντεμπλίν, Μούζιλ και στη συνέχεια του Σάμιουελ Μπέκετ βοήθησε να περάσει το έργο του Σμιτ στην κατηγορία της «μεγάλης δημιουργίας» του 20ού αιώνα και να κατακτήσει το διεθνές αναγνωστικό κοινό μετά τη μετάφραση του συνόλου σχεδόν του έργου του στα αγγλικά.

Η μετάφραση

Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι χωρίς τον μεταφραστή Γιάννη Κοιλή, απόλυτο γνώστη του έργου του Σμιτ, της γερμανικής γλώσσας και λογοτεχνίας, οι «Μαύροι καθρέφτες» δεν θα έβλεπαν το φως στην αναγνωστική αγορά μας. Είναι απίστευτος ο μόχθος του μεταφραστή, αντιμέτωπου με μια γλώσσα αποκλειστικά «σμιτική», γεμάτη ιδιόλεκτα, μακροπόδαρες λέξεις, απόκρυφες αναφορές, λεξιπλασίες και υποδηλώσεις. Ο αναγνώστης εισέρχεται ευφυώς στον κόσμο του Σμιτ και απολαμβάνει την εκρηκτικότητα του λόγου του: ο μεταφραστής έχει αποσυρθεί, κάνοντας το έργο δικό του.

{1BSYG}Arno Schmidt{1BSYG}{CR}{2BTIT}Μαύροι καθρέφτες{2BTIT}{CR}{1BSYG}Μετ. Γιάννης Κοιλής,{CR}εκδ. Κίχλη, 2021, {LF}σελ. 176{1BSYG}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ