Yπαρξιακά ταξίδια και κρυμμένα βιβλία

Είναι δύσκολο να περιγραφεί με λόγια το τι θα μεσολαβήσει κατά τη διάρκεια του ταξιδιού που δηλώνει ο τίτλος της πρώτης μεγάλου μήκους ταινίας του Ναριμάν Αλίεφ «Ταξίδι στην Κριμαία» («Evge», Ουκρανία, 2019). Για την ακρίβεια τα λόγια περιττεύουν και η σιωπή οφείλει να έχει τον πρώτο λόγο.

Διότι αυτό το ταξίδι δεν θα είναι για κανέναν εύκολο. Ούτε για τους ήρωες της ιστορίας, τον Μουσταφά (Ακτέμ Σεϊταμπλάεφ) και τον Αλίμ (Ρέμζι Μιλιάοφ), ούτε όμως και για τον θεατή.  Ο λόγος του ταξιδιού είναι μια ταφή. Ο Μουσταφά κουβαλά στο αυτοκίνητο τη σορό του γιου του, τον οποίο θέλει να θάψει στην Κριμαία, στον τόπο τους. Μαζί του βρίσκεται ο μικρότερος γιος του Αλίμ, ο αδελφός του πεθαμένου. Τα εμπόδια για να τα καταφέρουν δεν θα είναι λίγα.

Λίγα δεν θα είναι και τα συναισθήματα που αυτό το παράξενο road movie βγάζει. Η βωβή αγάπη του πατέρα, το μυστήριο που κρύβει το βαρύ παρελθόν του, ο νόστος για την πατρίδα, οι μνήμες του πολέμου (ανάμεσα σε Ρωσία και Ουκρανία), η ελπίδα που φωτίζει το πρόσωπο του μικρότερου γιου, του αυριανού «πολεμιστή» της ζωής, η απογοήτευση για μια ζωή που σπαταλήθηκε άδικα, για τα όνειρα που έμειναν απραγματοποίητα ενώ θα μπορούσαν να έχουν υλοποιηθεί. Ολα αυτά τα στοιχεία σού προκαλούν κόμπο στον λαιμό, διαμορφώνουν έναν ψυχικό κόσμο στον οποίο θέλοντας και μη συμμετέχεις. Η ταινία καταφέρνει να σε κερδίσει με την απλότητα, την ειλικρίνεια και – θα το ξαναπώ – τη σιωπή της.

Είναι μια ταινία πραγματική εμπειρία και δεν αγνοήθηκε από την κινηματογραφική κοινότητα. Ηταν μία από τις εκπλήξεις στο τμήμα Ενα Κάποιο Βλέμμα του Φεστιβάλ των Καννών 2019 και υπήρξε η επίσημη πρόταση της Ουκρανίας στα Οσκαρ για την κατηγορία καλύτερης διεθνούς ταινίας.

Scripta manent. Είναι πολύ χαρμόσυνο που μεγάλοι σε ηλικία ηθοποιοί έχουν συχνή παρουσία στο σινεμά – χώρια από το ότι είναι και καλοί. Κλασική περίπτωση ο Μάικλ Κέιν, που είδαμε προσφάτως στο «Twist» και τον ξαναβλέπουμε τώρα να πρωταγωνιστεί στην ταινία «Best sellers» (ΗΠΑ, 2021). Ο Κέιν υποδύεται έναν «καταραμένο» συγγραφέα του ενός μυθιστορήματος που ωστόσο έκανε πάταγο στην εποχή του (δεκαετία του 1970). Η επιστροφή του Xάρις Σο στην επικαιρότητα θα γίνει στόχος ζωής της Λούσι (Ομπρεϊ Πλάζα), κόρης του εκδότη του πρώτου, η οποία προσπαθεί να σώσει τον οίκο της από το φαλίρισμα με μια μεγάλη επιτυχία, όπως ελπίζει να γίνει μια αδημοσίευτη δουλειά του Σο.

Οι περισσότερες ταινίες που ασχολούνται με το βιβλίο (και ευτυχώς δεν είναι λίγες) έχουν κάτι να δώσουν και το «Best sellers» χωρίς να είναι κάτι σπουδαίο δεν αποτελεί εξαίρεση. Ο Κέιν παίζει τον ρόλο του αλκοολικού, βωμολόχου αλλά κατά βάθος συναισθηματικού Σο στα δάχτυλα, ενώ η σκηνοθέτις Λίνα Ρέσλερ δίνει έμφαση στην εικόνα του παρασκηνίου των εκδόσεων, στον ρόλο που παίζει το μάρκετινγκ για να πουληθεί ένα βιβλίο ανεξαρτήτως από το αν είναι καλό ή όχι.

Τελικά όμως αυτό που μένει είναι η γλυκιά αίσθηση ότι ένα βιβλίο, ακόμα και σήμερα, στην εποχή της ψηφιακής παγκοσμιοποίησης, μπορεί πραγματικά να προκαλέσει θόρυβο, να αποκτήσει φανατικούς υποστηρικτές, να γίνει talk of the town. Σε μια feelgood ατμόσφαιρα και χωρίς ποτέ να πέφτει στην παγίδα της ηθικολογίας το «Best sellers» είναι η ιδανική ψυχαγωγία.

Ανόητη κωμωδία εκδίκησης. Η υπερβολή και η απιθανότητα κάνουν συνήθως πάρτι στις ταινίες εκδίκησης, πράγμα από το οποίο δεν περίμενα ότι θα ξέφευγε η σκανδιναβική ταινία «Οι εκκεντρικοί» («Riders of justice», Δανία/ Σουηδία/ Φινλανδία, 2020). Το πρόβλημα είναι ότι στην περίπτωσή της προστίθεται και ο παράγοντας ενός φαρσικού χιούμορ, αποτέλεσμα της αποτυχημένης προσπάθειας του σκηνοθέτη και σεναριογράφου Αντερς Τόμας Γιένσεν να μιμηθεί το ύφος των αδελφών Κόεν. Αυτή η σύνθεση μιας ομάδας σύγχρονων εκδικητών που θέλουν να πάρουν το αίμα τους πίσω για το δυστύχημα με τρένο που γίνεται στην αρχή της ταινίας, έχει από τη μια πλευρά τραγικότητα (ένας από τους ήρωες, ο οποίος είναι στρατιωτικός – Μαντς Μίκελσεν -, έχασε τη γυναίκα του) και από την άλλη έναν εντελώς αταίριαστο και για να το πούμε ωμά σαχλό κωμικό χαρακτήρα που ακυρώνει κάθε πρόθεση των δημιουργών – όποια κι αν ήταν αυτή. Ενώ καταλαβαίνεις ότι κανείς δεν μπορεί να έχει πάει στα σοβαρά το θέμα, η  σοβαρότητα δεν παύει να ανακατεύεται με την ιλαρότητα, οπότε το όλο εγχείρημα καταλήγει σε μια μπαρούφα άνευ προηγουμένου, που πολύ εύκολα μπορεί να γίνει εκνευριστική. Είναι σαν να βλέπεις ταινία με το Τρίο Στούτζες και τον Σιλβέστερ Σταλόνε αρχηγό τους.

Επικά παραμύθια. Στις ταινίες πρώτης προβολής θα βρούμε επίσης δύο επικές περιπέτειες. Στον «Πράσινο ιππότη» («The Green Knight», ΗΠΑ, 2020), ο σεναριογράφος και σκηνοθέτης Ντέιβιντ Λόουερι στηρίζεται σε ένα μεσαιωνικό ποίημα (14ος αιώνας) και περιγράφει το παραμυθένιο οδοιπορικό ενός ανιψιού του Βασιλιά Αρθούρου, που θα βρεθεί αντιμέτωπος με φαντάσματα, γίγαντες, κλέφτες και δολοπλόκους, για να καταλάβει τελικά τη σημασία της έννοιας οικογένεια. Τον υποδύεται ο Ντεβ Πατέλ δίπλα στους Αλίσια Βικάντερ και Τζοελ Ετζερτον. Ο «Shang-Chi και ο Θρύλος τον Δέκα Δαχτυλιδιών» («Shang-Chi and the Legend of the Ten Rings», ΗΠΑ/ Αυστραλία, 2021) του Ντέστιν Ντάνιελ Κρέτον είναι μια υπερπαραγωγή με τη σφραγίδα της Marvel και με τον ασιάτη μάστερ του Κουνγκ Φου, Σίμου Λιου, στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Προβάλλεται, τέλος, και η γαλλική αισθηματική ταινία του Εμανουέλ Μουρέ «Αυτά που λέμε κι αυτά που κάνουμε» («Les choses qu’on dit, les choses qu’on fait», Γαλλία, 2020), ένα γαϊτανάκι έρωτα και απιστίας ανάμεσα σε νέους ανθρώπους, το οποίο δείχνει να υποκλίνεται στο σινεμά του Ερίκ Ρομέρ, αλλά μπορεί να κουράσει με την ακατάσχετη φλυαρία ανάλυσης των καταστάσεων που παρακολουθούμε. Με τους Καμέλια Τζορντάνα, Νιλς Σνάιντερ, Βενσάν Μακέιν κ.ά.

Επανεκδόσεις. Η «Επαφή» («The tοuch», Σουηδία/ ΗΠΑ, 1971), η οποία είναι η πρώτη ταινία που ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν γύρισε στην αγγλική γλώσσα, ανιχνεύει την επιρροή που ασκεί σε μια παντρεμένη νοικοκυρά (Μπίμπι Αντερσον) ένας αμερικανός αρχαιολόγος (Ελιοτ Γκουλντ). Μυστικά, ψέματα, αμήχανες σιωπές και πρόσωπα βυθισμένα στη μελαγχολία φτιάχνουν τον κόσμο αυτής της ταινίας που χωρίς να ανήκει στις σπουδαίες του δημιουργού της (που σύμφωνα με μαρτυρίες του δεν αισθανόταν άνετα όταν τη γύριζε), σε κερδίζει όπως όλες του. Ο Μαξ Φον Σίντοφ στην τελευταία συνεργασία του με τον Μπέργκμαν (ψυχράνθηκαν για πάντα από τότε) υποδύεται τον απατημένο σύζυγο.

Στην «Τροτέζα» («Irma La Douce», ΗΠΑ, 1963) ο Μπίλι Γουάιλντερ σκηνοθετεί δύο αγαπημένους ηθοποιούς του, τον Τζακ Λέμον και την Σίρλεϊ ΜακΛέιν (ντουέτο και στην «Γκαρσονιέρα») σε μια κωμωδία «εποχής» με φόντο το Παρίσι. Ο Λέμον είναι ο αστυνομικός που παριστάνει τον αριστοκράτη για να έχει κατ’ αποκλειστικότητα την τροτέζα ΜακΛέιν την οποία έχει ερωτευτεί.  Βασισμένη στο γαλλικό θεατρικό έργο του Αλεξάντρ Μπρεφόρ (που έγινε αργότερα μεγάλη επιτυχία στο Μπρόντγουεϊ), η ιστορία που ξεδιπλώνεται με γοργούς ρυθμούς, ευφυείς διαλόγους, απολαυστικές ατάκες και απρόβλεπτες καταστάσεις, το μόνο που καταφέρνει είναι να σου φτιάξει τη διάθεση.

Προβάλλεται, τέλος, σε νέες κόπιες και η ταινία «Οι εραστές του αρκτικού κύκλου» («Los amantes de polar circular», Ισπανία, 1998) του Χούλιο Μέδεμ, ένα απολύτως αισθαντικό (και ενίοτε απελπιστικά αφαιρετικό) συναισθηματικό ταξίδι με ήρωες έναν άντρα και μια γυναίκα που νιώθουν ότι ανήκουν ο ένας στον άλλο από παιδιά, αλλά θα χρειαστεί να υπομείνουν πολλά μέχρι να γίνουν ένα.