Ο φόβος για τον ξένο

«Κάτι σκοτεινό κρύβει αυτός ο νιόφερτος, είπε ο Ντεντέ, που η σκέψη αυτή του είχε γίνει εμμονή. Ως και μαύρο θα το ‘λεγες, είπε ειρωνικά ο Εμίλ δείχνοντας την επιδερμίδα του προσώπου του, σε περίπτωση που ο Ντεντέ δεν είχε καταλάβει τον υπαινιγμό». Ο νιόφερτος είναι ένας νεαρός καθηγητής Γαλλικής Φιλολογίας που επιλέγει να ζήσει τις τελευταίες στιγμές του βίου του – χτυπημένος από καρκίνο – σε ένα χωριό της Νότιας Γαλλίας. Η άφιξή του διαταράσσει τις συνήθειες των κατοίκων «όχι μονάχα σε σχέση με αυτό που έβλεπαν, αλλά όλες τους τις συνήθειες, καθώς και τη γλυκιά χαύνωση που αυτές είχαν ως αποτέλεσμα και μέσα στις οποίες είχαν αναπαυτικά εγκλωβιστεί», όπως γράφει η Λιντί Σαλβέρ στο «Ανθρώπινο σκοτάδι» (εκδ. Utopia, μτφ. Γιάννης Στρίγκος, 2021). Στο μυθιστόρημά της στήνει έναν βραδυφλεγή μηχανισμό για να αποτυπώσει τον αρχαϊκό φόβο απέναντι στον «ξένο», τον «εισβολέα», τον διανοούμενο, αποφεύγοντας ωστόσο τις μανιχαϊστικές λύσεις. Ο καθηγητής θα πάρει σταδιακά τη θέση ενός εξιλαστήριου θύματος, πάνω στο οποίο οι ντόπιοι θα προβάλουν τις παθογένειες και τις ανασφάλειες μιας ολόκληρης ζωής: εκείνοι θα αισθάνονται μονίμως ως τα ξεχασμένα θύματα ενός συστήματος που δεν τους δίνει σημασία και εκείνος θα πρέπει να φαίνεται σαν ο μακρινός εκπρόσωπός του. Η Σαλβέρ, που έχει βραβευτεί με το Γκονκούρ το 2014 για το «Μην κλαις» (επίσης από τις εκδ. Utopia, μτφ. Αλέξης Εμμανουήλ), υπογράφει ένα «μυθιστόρημα της εποχής μας» για την ξενοφοβία, διατηρώντας τις αρετές του μαύρου χιούμορ και των ευθύβολων διαλόγων, που αφήνουν ανοιχτές πολλές χαραμάδες για να εισέλθει κανείς στην ψυχολογία των χαρακτήρων. Από τις ίδιες εκδόσεις κυκλοφορεί και το βιβλίο της «Περί λαγνείας» (μτφ. Αλέξης Εμμανουήλ, 2018). Στα ελληνικά την είχαμε πρωτοσυναντήσει με τη «Δύναμη της μύγας» και τη «Συντροφιά των φαντασμάτων» (και τα δύο από τις εκδ. Καστανιώτη, μτφ. Εφη Γιαννοπούλου, 1997 και 1999). Ακολούθησαν οι «Ομορφες ψυχές» (εκδ. Μεταίχμιο, Μαριλένα Καρρά, 2001).

Η ευφορία της «παλιάς» Ελλάδας

Το «Να εκπληρώ τιμίως…» του Σπύρου Λαμπρίδη (εκδ. Πληθώρα, 2021) είναι ένα μυθιστόρημα που ξεκινάει στην κρύα αίθουσα τοκετών του ΝΙΜΤΣ το 1955, με τη γέννηση του Τηλέμαχου Ιατρίδη, συνεχίζει σε μια μονάδα προκαλύψεως της ακριτικής Αλεξανδρούπολης το 1964 (ο πατέρας στρατιωτικός γαρ) και στη Θεσσαλονίκη, για να καταλήξει στην Αθήνα της δεκαετίας του 1980. Και είναι σ’ αυτό το σημείο που εμφανίζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η «κατάθεση» του διπλωμάτη Σ. Λαμπρίδη, ο οποίος σήμερα ηγείται της ελληνικής μόνιμης αποστολής στο ΝΑΤΟ. Μέσα από την περιπέτεια του ήρωά του – από τον οποίο διατηρεί αποστάσεις μέσω του τρίτου προσώπου, στην περιοχή ανάμεσα στη μυθοπλασία και την αυτοβιογραφική μαρτυρία – περιγράφει την ιστορία της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. «Τον Οκτώβρη του 1981, μετά την πολιτική αλλαγή, το δημοσιοϋπαλληλίκι έγινε συνώνυμο με το ραχάτι. Για την ακρίβεια, το Κράτος πολύ γρήγορα, μετά τις εκλογές, θεσμοθέτησε διά νόμου το εν λόγω ραχατιλίκι: ελάχιστη εργασία και ολιγόωρη καθημερινή παρουσία ανάμεσα σε αργίες, κοπάνες και άδειες». Και παρακάτω: «Το πιο απειλητικό όμως ήταν τα εξαγριωμένα πρόσωπα που έμοιαζαν να απαιτούν βίαιες ανατροπές, διεκδικώντας την αποκαθήλωση κάθε αξίας που συμβάδιζε με την κοινωνική ιεραρχία και την ιστορική συνέχεια. Με άλλα λόγια, το αγριεμένο αυτό πλήθος ετοιμαζόταν να καταπατήσει, αν δεν το είχε κιόλας κάνει, τις αρχές με τις οποίες εκείνος είχε μεγαλώσει και είχε γαλουχηθεί. Τίποτα το καλό δεν προμηνυόταν. Είδε κι έπαθε μέχρι να χωθεί σε ένα σαραβαλιασμένο ταξί που περνούσε τυχαία από έναν παράδρομο και αφού στριμώχτηκε με τους άλλους τρεις επιβάτες ζήτησε από τον μεσόκοπο οδηγό να τον μεταφέρει ως το ασφαλές οικογενειακό άσυλο». Η αφήγηση θα φτάσει μετά το γύρισμα του αιώνα ως το 2017 και θα καταλήξει πάλι σε ένα θεραπευτήριο – αυτή τη φορά ιδιωτικό, όπου θα ακούγεται το αγαπημένο κουαρτέτο του Τηλέμαχου: αρ. 14 του Σούμπερτ, «Ο θάνατος και η κόρη».