Το Big Bang του ευρωπαϊκού εθνικισμού

Αυτό το έργο γράφηκε πριν από 26 χρόνια, στο λυκόφως του 20ού και στο λυκαυγές του 21ου αιώνα, όταν στην Ευρώπη αναβίωναν σκληρές μορφές εθνικισμού, σύμφωνα και με την παρατήρηση στον κατατοπιστικό και υπέχοντα αυτόνομο ρόλο στο βιβλίο πρόλογο του και επιμελητή Λάμπρου Φλιτούρη. Ο αναγνώστης δεν έχει να κάνει εδώ μόνο με μια ακόμη επιστημονική καταδίκη του εθνικισμού, αλλά και με μια διεισδυτική ανάλυση για την προϊστορία του φαινομένου, τις πηγές, τις συνέπειες και το μέλλον του. Αυτό όμως που λέει ο τίτλος του φαινομένου είναι κυριολεκτικό. Για να μπορέσει ο Ερμέ να προσεγγίσει την ιστορία του εθνικισμού, πρέπει να περάσει από την ίδια την πραγματική ιστορία των ευρωπαϊκών εθνών και όχι μόνο από τους μύθους που στήνουν τα ίδια τα έθνη για να νομιμοποιήσουν την ιστορία τους.

Αυτή είναι η ιστορία των αρχικών τριών συλλογικοτήτων της Ευρώπης, οι οποίες σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει η σχολή του Μπένεντικτ Αντερσον και του Ερνστ Γκέλνερ, αν και όντως τρέφουν τρία διαφορετικά φαντασιακά, συνάμα τρέφουν και τρεις διαφορετικές υπαρκτές ιστορικές πορείες. Ο γάλλος καθηγητής, πολιτειολόγος, κοινωνιολόγος και ιστορικός ξεκινά με την παλαιότητα του πρωτο-εθνικισμού στις τρεις Ευρώπες. Γίνεται λόγος για την αυτοκρατορία της Ανατολής, τη φεουδαρχία της Δύσης και την εμφάνιση μιας Κεντρικής Ευρώπης, χωρίς όνομα ακόμη, που «χώνεται» ανάμεσα στις δύο ζώνες και στις δύο θρησκείες. Το χάσμα μεταξύ φεουδαρχικής Δύσης και αυτοκρατορικής Ανατολής είναι μεν θρησκευτικό, ταυτοχρόνως όμως είναι κυρίως πολιτικό αλλά και χάσμα διαφορετικών κοινωνικών δομών και ατομικών βίων. Βεβαίως η ανατολική αυτοκρατορία δεν είναι μόνο του το Βυζάντιο. Από τα τέλη της χιλιετίας και ύστερα έχουμε και το οθωμανικό και ρωσικό προπύργιο, στα οποία όμως δεν υπάρχει κανένας χώρος για την ανάπτυξη της νεωτερικότητας. Η συμβίωση της θρησκείας με την πολιτική σ’ αυτά τα δύο μέρη είναι διαφορετική, αλλά οι σχέσεις τους παίζουν κυρίαρχο ρόλο στην εμφάνιση του πρωτοεθνικισμού. Στη Δύση αυτόν τον ρόλο τον παίζει ο διαχωρισμός των δύο εξουσιών και στην Ανατολή η μετατροπή της Εκκλησίας σε στήριγμα της αυτοκρατορίας. Η διαίρεση της Ευρώπης σε μικρά βασίλεια διευκόλυνε την ανάπτυξη ενός πνεύματος πνευματικής αυτοτέλειας της πολιτικής από τη θρησκεία. Από τον 9ο αιώνα και τη σύγκρουση με τον Πάπα του Οθωνα του Μεγάλου το 962 ξεκινά η αποσύνδεση της πνευματικής από την κοσμική εξουσία. Η πολιτική εξουσία αποκτά το δικό της πνεύμα αλλά και τη δική της δύναμη που αφήνει ρωγμές στην ελευθερία. Αντιθέτως, όσο και να θέλουν ορισμένοι στην Ελλάδα να ωραιοποιήσουν τα πράγματα, το Βυζάντιο αν και ισχυρό πολιτιστικά διακρίνεται από το πνεύμα της υποταγής στην εξουσία. Δεν μιλάμε καν για το τι γίνεται στη συγκεντρωτική Ρωσία και την οθωμανική αυτοκρατορία. «Είναι ξεκάθαρο κατ’ αρχάς ότι ο πολιτικός κατακερματισμός της Δυτικής Ευρώπης προσέφερε ευκολίες για την εκκόλαψη της ελευθερίας και της κοινωνικής ή οικονομικής φαντασίας» (σ. 54). Η ανατολική δουλοπαροικία δεν επέτρεπε κάτι τέτοιο. Τι συνέβαινε όμως με το αίνιγμα της Κεντρικής Ευρώπης; Κατ’ αρχάς αυτή δύσκολα διακρίνεται στην παραπάνω δυαδική τοπογραφία. Κι όμως υπάρχει στα σπάργανα των πρωτοεθνικισμών σε Πολωνία, Τσεχία, Ουγγαρία, Σλοβενία, Σλοβακία, Κροατία και  ορίζεται μέσω του εχθρού της που είναι οι Ρώσοι και λιγότερο οι Οθωμανοί. Η Δυτική Μεσευρώπη υπάρχει χωρίς τη δυτικότητα. Μια περιοχή που έχει τις ιδέες και τους θεσμούς της Δύσης, χωρίς να έχει την κοινωνική και οικονομική της ανάπτυξη.

Μεγάλο βήμα στην ανάπτυξη των εθνικισμών ήταν η μετάβαση από τα μεσαιωνικά έθνη στις προτεσταντικές πατρίδες. Μετάβαση που με τη σειρά της οδηγεί στην εθνικοποίηση των κρατών και των κοινωνιών. Εδώ ο Ερμέ εκφράζει τις πολιτισμένες και τεκμηριωμένες διαφωνίες του με τον Αντερσον και τον Γκέλνερ που υποστηρίζουν πως η εμφάνιση των εθνοτικών και εθνικών ταυτοτήτων οφείλεται στην εκβιομηχάνιση. Αν και βεβαίως και οι τρεις τους δίνουν μεγάλη σημασία στον συνδυασμό της ανάπτυξης των πρώτων τεχνολογιών μαζικής επικοινωνίας με τις εκ των άνω επιβαλλόμενες πολιτικές ομογενοποίησης. Κατά τον Ερμέ στην πολιτική και όχι στην οικονομία βρίσκεται η πηγή των εθνικισμών. Τα έθνη γεννώνται μέσα από την εμφάνιση των συνόρων και δυναμώνουν αργότερα με τον θάνατο των βασιλιάδων. Στις μεσαιωνικές κοινωνίες της Δύσης ήδη πρωτεύουσα θέση κατείχε η φιγούρα του βασιλιά και όχι του Πάπα. Ο προτεσταντισμός κλόνισε αναμφισβήτητα την εμπιστοσύνη στον Πάπα, αλλά μακροπρόθεσμα και στον βασιλιά. Οι πρώτες εξεγέρσεις των γάλλων χωρικών, οι ονομαζόμενες και ζακερί, ακολουθούνται απ’ αυτές των χουσιτών και στη συνέχεια των γερμανών χωρικών. Είναι όμως εξεγέρσεις περιορισμένες στο πνεύμα μιας μελλοντικής χιλιαστικής κοινωνίας, μιας προνεωτερικής κοινωνίας δηλαδή. Μόνο μετά τον 16ο και κατά τον 17ο αιώνα έχουμε τις αστικές επαναστάσεις που στηρίζονται στην αρχή της νεωτερικότητας. Ο εθνικισμός προέκυψε από την ορμή της Γαλλικής Επανάστασης και όχι απλά από την εκβιομηχάνιση. Στην εμφάνισή του συνέβαλαν μεν οι νέες τεχνικές επικοινωνίας αλλά αυτές δεν θα λειτουργούσαν αν δεν είχε εμφανιστεί η έννοια του λαού, στην οποία συνέβαλαν οι εθνικές προτεσταντικές θρησκείες, αν δεν υπήρχε το εθνικό συναίσθημα που ήρθε νωρίτερα στις προτεσταντικές χώρες. Η Μεταρρύθμιση επέτρεψε σ’ αυτούς που προορίζονταν να κτίσουν τα σύγχρονα κράτη να ξεφύγουν από την πνευματική υποταγή στη Ρώμη αλλά και να δημιουργήσουν τους «λαούς» (τους). Στη διαμόρφωση δηλαδή μιας δημόσιας κοινής γνώμης των βιοτεχνών, των αστών και της κοινοβουλευτικής αριστοκρατίας που επιδιώκουν τη δημιουργία μιας «δημοκρατίας» χωρίς βασιλιά και μοναρχία. Η τυπογραφία, η εγκατάλειψη της λατινικής και η μετάβαση στις τοπικές γλώσσες, πάγιο αίτημα του προτεσταντισμού και όχι η εκβιομηχάνιση είναι οι κύριοι παράγοντες της εθνικοποίησης των κοινωνιών. Το σχολείο, η υποχρεωτική στράτευση και ο πόλεμος διασφαλίζουν την υποταγή στο έθνος-κράτος. Κυρίως όμως το σχολείο αποδεικνύεται ο κύριος φορέας της ιδέας της εθνικής κυριαρχίας. Από την αρχή όμως υπάρχει μια βόμβα στα θεμέλια της εμφάνισης του εθνικισμού. Είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην αρχή των μεγάλων εθνοτήτων απέναντι στη αποκαλούμενη «Ανοιξη των λαών», στην ανάπτυξη δηλαδή του εθνικισμού των μικρών εθνών και λαών. Μετά την επαναστατική γένεση του εθνικισμού που συνδέθηκε με την ιδέα της λαϊκής κυριαρχίας στα τέλη του 18ου αιώνα, και στη συνέχεια τη μετατροπή σε πατριωτισμό του κυρίαρχου κράτους κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, οδηγούμαστε στην ισχυροποίηση των μεγάλων εθνικοτήτων. Οι εξεγέρσεις τον 19ο αιώνα των μικρών λαών (Ελλάδα, Βέλγιο, Πολωνία) αντίθετα με τις Επαναστάσεις των μεγάλων έχουν θρησκευτικό χρώμα. Αντιθέτως το ιταλικό risorgimento κινείται κατά του παπισμού. Για να φτάσουμε στις Επαναστάσεις του 20ού αιώνα στις οποίες στέκονται απέναντι οι εθνικισμοί μικρών και μεγάλων. Η έκρηξη της πυριτιδαποθήκης γίνεται όταν τα μικρά έθνη «εφευρίσκουν» τους δικούς τους εθνικισμούς από τον 19ο αιώνα έως και σήμερα (Γιουγκοσλαβία και πρώην σοβιετικές δημοκρατίες).

Ο Ερμέ δεν ξεχνά να αναφερθεί πέραν από τις αντικειμενικές διαδικασίες και τις υποκειμενικές προσλαμβάνουσες που συνέβαλαν στην εμφάνιση, την ανάπτυξη και την έκρηξη των εθνικισμών σε Δύση και Ανατολή, σε καθολικό, προτεσταντικό και ορθόδοξο κόσμο και στον ρόλο του εθνικισμού καριέρας. Πόσες αλήθεια καριέρες σημαντικών και ασήμαντων προσώπων στήθηκαν στον εθνικισμό καριέρας;  Ο εθνικισμός από μια στιγμή και ύστερα, με τη συμβολή και πολλών διανοούμενων,  έγινε το μέσο για τη βίαιη ομογενοποίηση των λαών και για την εδραίωση της εξουσίας και της κυριαρχίας των ισχυρών και όχι των λαών. Ο τόσο απαραίτητος για την εμφάνιση της δημοκρατίας εθνικός δεσμός, μετετράπη σε πυριτιδαποθήκη. Από φωνή που έβγαινε από το αίτημα της λαϊκής κυριαρχίας, έγινε φωνή καταπίεσης και απανθρωπισμού. Το όραμα του Χίτλερ ήταν γέννημα θρέμμα αυτού του εθνικισμού. Η Δύση από ύμνος στην ετερογένεια έγινε ο τόπος δύο καταστροφικών πολέμων και ευτυχώς αυτό οδήγησε στην ίδρυση της Ευρώπης, ακόμη των εθνών-κρατών.

Πολύ σημαντική θέση στο βιβλίο κατέχει η παρουσίαση δύο κλασικών αντιλήψεων για το έθνος: του Χέρντερ και του Ρενάν. Αυτές αποτελούν και το εφαλτήριο για την εξήγηση του πυρετού των εθνικοτήτων και της εμφάνισης του εθνικισμού ως αντίπαλου δέους στην Επανάσταση του 1917. Στο  τέλος έχουμε τις σύγχρονες μορφές εθνικισμού, τη μετάβαση από τον διεθνισμό, στον πατριωτικό αντιφασισμό κι από εκεί στα σύγχρονα αποσχιστικά εθνοτικά κινήματα. Περιττό να σημειωθεί πως πρόκειται περί εξαιρετικού έργου. Ισως θα το έκανε ακόμη καλύτερο μια πιο εξισορροπημένη ανάπτυξη των εθνικισμών στις τρεις Ευρώπες. Νομίζω πως η Ανατολική Ευρώπη αλλά και η Μεσευρώπη, η κατά Κούντερα «απαχθείσα Δύση» εδώ θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερο ρόλο. Εξάλλου οι αδυναμίες των ανατολικών εθνικισμών επιβεβαιώνουν τη νεωτερικότητα των δυτικών. Θα ήταν λάθος μου να παραλείψω και τις αναφορές του στους ανυπότακτους στον εθνικισμό και στους πολύ επίκαιρους σοβινισμούς των Ολυμπιακών Αγώνων.

Εξαιρετική η μετάφραση της Αλεξάνδρας Νεστοροπούλου, που ομολογουμένως είχε να αντιμετωπίσει ένα πολύ πυκνό κείμενο.

{1BSYG}Guy Hermet {1BSYG}{CR}{2BTIT}Ιστορία των εθνών και του εθνικισμού στην Ευρώπη{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Αλεξάνδρα Νεστοροπούλου{CR}Πρόλογος επιμελητή: Λάμπρος Φλιτούρης{CR}Εκδ. Πεδίο, 2020, {LF}σελ. 446{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,90 ευρ{4BTIM}ώ