Πώς οι γυναίκες άλλαξαν τη λογοτεχνία του τρόμου

Υπάρχει μια ιστορία για μία γιορτή του λόρδου Βύρωνα στη Βίλα Ντιοντάτι, στη διάρκεια της οποίας ο ρομαντικός ποιητής προκάλεσε τους καλεσμένους του να γράψουν την πιο τρομακτική ιστορία φαντασμάτων. Η έφηβη Μαίρη Σέλεϊ κέρδισε την πρόκλησή του όταν έγραψε το Φρανκενστάιν. Επομένως το είδος της λογοτεχνίας του τρομακτικού ήταν επινόηση μιας έφηβης χωρίς δικαιώματα, θα συμπεράνει η συγγραφέας Ντανιέλ Μπινκς στο άρθρο της στην Guardian.

Η Μαίρη Σέλεϊ άρχισε να γράφει το Φρανκενστάιν σε αυτή τη συγκέντρωση στη λίμνη της Γενεύης τον Ιούνιο του 1816, όταν ήταν 18 ετών και το ολοκλήρωσε τον Μάιο του επόμενου έτους. Εκείνη την εποχή, είχε υποστεί τη γέννηση και τον θάνατο ενός βρέφους, ενώ κοινωνικά είχε αποβληθεί και αποξενωθεί ως η δεκαεξάχρονη ερωμένη ενός παντρεμένου. Ηταν ένα κορίτσι που είχε μάθει να διαβάζει εν μέρει εντοπίζοντας τα γράμματα στην ταφόπλακα της μητέρας της: της συγγραφέως, θεωρητικού και μητέρας του φεμινισμού Μαίρης Γουολστοουνκράφτ, η οποία είχε πεθάνει γεννώντας τη Μαίρη. Στην αναθεωρημένη έκδοση του 1831 του Φρανκενστάιν, η συγγραφέας του προσπάθησε να απαντήσει στην ερώτηση: «Πώς εγώ, τότε ένα νεαρό κορίτσι, σκέφτηκα και επεκτάθηκα σε μια τόσο αποτρόπαια ιδέα;».

Επιστημονική φαντασία. Μέχρι σήμερα είναι ευρύτερα αποδεκτός ο ισχυρισμός γύρω από το έργο της Σέλεϊ ότι εισάγει στην επιστημονική φαντασία καθώς ένας μη θρησκευτικός μύθος δημιουργίας όταν εκδόθηκε ανέτρεψε τους κανόνες της λογοτεχνίας. Ο Φρανκενστάιν αποτελεί την κατεξοχήν εξερεύνηση διαστρέβλωσης της φύσης και της ύβρεως του ανθρώπου, που καταλαμβάνει μεγάλη διάσταση και επηρεάζει το γοτθικό είδος τρόμου από οποιοδήποτε άλλο λογοτεχνικό έργο. Ωστόσο ο Φρανκενστάιν αντανακλά τη ζοφερή πραγματικότητα της συγγραφέως που τον δημιούργησε. Και αντίστοιχα εντοπίζει κανείς και σε σύγχρονα έργα τρόμου τη συμβολή των γυναικών σε αυτό το είδος.

Γιατί ο τρόμος είναι ένα από τα μοναδικά είδη που επιτρέπει μια συνεχώς εξελισσόμενη αλληλεπίδραση του πραγματικού και του φανταστικού, όπως θα εξηγήσει σε συνέντευξή της στο Paris Review η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο, μιλώντας για το λογοτεχνικό της ντεμπούτο της: «Ο τρόμος είναι ένα από τα αγαπημένα μου είδη, γιατί είναι τόσο λιτό. Κατά κάποιον τρόπο, είναι παλινδρόμηση, αφού εξακολουθεί να είναι πολύ αρσενικό και λευκό είδος λογοτεχνίας. Από την άλλη πλευρά, η φρίκη μπορεί να είναι ένας πολύ παραβατικός χώρος. Αντανακλά τόσο πολλές ανησυχίες και φόβους μας. Οταν μπαίνετε στη φρίκη, μπαίνετε στο δικό σας μυαλό, στο δικό σας άγχος, στον δικό σας φόβο, στους πιο σκοτεινούς χώρους σας. Οταν η φρίκη αποτυγχάνει, συνήθως στις ταινίες, είναι επειδή ο σεναριογράφος ή ο σκηνοθέτης δεν βασίζεται σε αυτά τα στοιχεία. Απλώς ρίχνουν αίμα οπουδήποτε και βλέπουν πού κολλάει. Αλλά ο τρόμος είναι ένα οικείο, απόκοσμο, τρομακτικό πράγμα, και όταν γίνει καλά μπορεί ο θεατής ή ο αναγνώστης να χαλαστεί».

Τι φοβόμαστε. «Αυτό μας λέει πολλά για το ποιοι είμαστε, τι είμαστε και τι φοβόμαστε, ατομικά και πολιτισμικά», αναφέρει η αμερικανίδα συγγραφέας μιλώντας το 2017 στο λογοτεχνικό έντυπο για τη συλλογή ιστοριών της Her Body and Other Parties. Και το 2019 χρησιμοποίησε ένα πλαίσιο τρόμου για να πει την προσωπική της ιστορία για την queer ενδοοικογενειακή βία στο In the Dream House. Με την γκοθ γραφή της η Ματσάδο επανέλαβε τη σωματική και συναισθηματική κακοποίηση στους τοίχους του μυαλού της και τις αναμνήσεις από το παλιό σπίτι που μοιραζόταν με τον σύντροφό της – στοιχειωμένο πλέον από το παρελθόν και τη σχέση τους.

Το τρομακτικό παίρνει άλλες διαστάσεις όταν γλιστρά μεταξύ του προσωπικού και του πολιτικού, του πραγματικού και του σουρεαλιστικού, θα επισημάνει η συγγραφέας Ταναναρίβ Ντουέ στο ντοκιμαντέρ Horror Noire: A History of Black Horror (2019) αναφέροντας αφηγήσεις τρόμου που γράφτηκαν από γυναίκες που παραδοσιακά δεν είχαν ταξινομηθεί στο συγκεκριμένο είδος. Υπό αυτό το πρίσμα το μυθιστόρημα της Τόνι Μόρρισον Αγαπημένη (βραβείο Πούλιτζερ 1988) είναι η ιστορία μιας οικογένειας πρώην σκλάβων των οποίων το σπίτι στο Σινσινάτι στοιχειώνεται από ένα ανήσυχο πνεύμα. Η σύγχρονη ματιά, τονίζει η Ντουέ, μας καλεί να διαβάσουμε τη Μόρισον ως λογοτεχνία τρόμου: «Η Αγαπημένη ανήκει στο είδος του τρομακτικού περισσότερο λόγω της φρίκης της δουλείας και όχι της παρουσίας ενός φαντάσματος».

Το #MeToo. Και το πρόσφατο παρόν του κινήματος #MeToo δίνει έναυσμα στην Αυστραλέζα Ντανιέλ Μπινκς να εμπνευστεί από την παρασκηνιακή φρίκη του περίγυρου της βιομηχανίας του κινηματογράφου για να γράψει το νεανικής λογοτεχνίας The Monster of Her Age. Πρόκειται για μια ιστορία της δεκαεπτάχρονης Ελι Μάρσντεν, απόγονο μιας διάσημης φανταστικής οικογενειακής δυναστείας ηθοποιών από την Τασμανία, εγγονής μιας queer προσωπικότητας του κινηματογράφου τρόμου των δεκαετιών ’70 και ’80. Στο μυθιστόρημα, η Ελι συμπρωταγωνιστεί με τη γιαγιά της σε μια ταινία τρόμου στην Αυστραλία. Αλλά η εμπειρία των γυρισμάτων ήταν τραυματική – τόσο σωματικά όσο και συναισθηματικά, εξαιτίας του τυραννικού σκηνοθέτη αλλά και επειδή η νεαρή Ελι είναι απροστάτευτη από την πεινασμένη για δόξα γιαγιά της. «Αυτή είναι η πραγματική φρίκη για την Ελι και αυτό συμβαίνει σε πολλές γυναίκες: ο φόβος τους να μην τις πιστέψουν, όταν η φωνή τους δεν έχει αντίκρισμα και δεν έρχεται βοήθεια».