Ουίλιαμ Σαίξπηρ, «Οθέλλος»

Ποιος θα φανταζόταν πως ύστερα από 80 χρόνια θα είχαμε τις ίδιες φανατικές, απάνθρωπες αντιδράσεις για εκδηλώσεις του πολιτικού και του πολιτισμικού βίου πάνω σε θέματα φυλής και χρώματος των ανθρώπων. Ανεξάρτητα που ξεκινούσαν από τον Φασισμό και τον Ναζισμό ή τον μουσουλμανικό φονταμενταλισμό. Στη δεκαετία του ’30 που ανερχόταν στην Ευρώπη η φασιστική λαίλαπα κυνηγήθηκαν από μαινόμενα πλήθη, έξω από το Εθνικό Θέατρο, που είχε σκηνοθέτες τον Φώτο Πολίτη και τον Δημήτρη Ροντήρη, οι παραστάσεις του «Οθέλλου» (με τον Βεάκη) και του «Εμπόρου της Βενετίας» του Σαίξπηρ και «Του φτωχού τ’ αρνί» του Εβραίου Στέφαν Τσβάιχ. Σήμερα πυρπολούνται θέατρα στην Αλγερία και καταργούνται διάσημα Φεστιβάλ στο Ιράν. Πέρασαν τόσοι αιώνες από τον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ, αλλά και τους Σάυλωκ του «Εμπόρου της Βενετίας» και ως κύριο θέμα τους τη φυλή ή το χρώμα των ηρώων τους μας συγκινούν και μας δοκιμάζουν ως λαό, αλλά και ως άτομα για τη μεγάλη πολιτιστική κατάσταση και περιουσία: την Ανοχή!

Με την ευκαιρία που και φέτος το καλοκαίρι άξιοι άνθρωποι του θεάτρου καταπιάνονται με τον «Οθέλλο» παραπέμπω σε σκέψεις μου για το αριστούργημα του Σαίξπηρ από το μακρινό 1974!: «Η Βενετία είναι μια εμπορική δημοκρατία, δηλαδή ένα Κράτος που αποζεί από το μόχθο των άλλων, των παραγωγών. Η βάση της ηθικής του βρίσκεται στο κέρδος και η μεθοδολογία του ξεκινάει από τους πρόσφορους τρόπους, με τους οποίους μπορεί να χρησιμοποιεί τους άλλους. Καθετί που είναι χρήσιμο είναι ηθικό και κάθε χρήση που αποφέρει κέρδος είναι νόμιμη. Η αντίληψη πως όλα αγοράζονται είναι πάγια σε μια τέτοια οργάνωση κοινωνίας και οι ανθρώπινες σχέσεις είναι αλισβερίσι. Η Βενετία, επειδή είναι κράτος εμπορικού συμφέροντος, είναι επεκτατικό. Και η επέκταση χρειάζεται σταθμούς για τη διαμετακόμιση και οι σταθμοί έχουν ανάγκη φυλάκων. Ενα εμπορικό κράτος έχει ανάγκη από στρατό. Οι έμποροι, όμως, δεν ήταν ποτέ καλοί πολεμιστές, γι’ αυτό είχαν μισθοφόρους ή δούλους. Συνήθως οι ιθαγενείς που εξουσίαζαν, στερημένοι από το δικαίωμα της παραγωγής και της εκμετάλλευσης των αγαθών τους, γίνονταν οι φύλακες των συμφερόντων τους. Τέτοιος και ο Οθέλλος, ένα εργαλείο χρηστικό στη διάθεση της Βενετικής Δημοκρατίας. Αποκομμένος από τη φυλή του, από τη θρησκεία του έχει αλλοτριωθεί από το σύστημα που τον απορφάνισε. Παγιδευμένος σε έναν άλλο τρόπο ζωής αντλεί κύρος μόνο από το δικαίωμα που του έχει δοθεί να τον υπερασπίζεται. Αμείβεται για να συντηρεί ένα σύστημα και μια οργάνωση κοινωνίας που τον εξόρισε από την ιθαγένεια του τοπίου του. Δεν του μένει άλλη λύση από την αφομοίωση, την προσαρμογή και τη λήθη των ριζών του. Εχει τόσο αλλοιωθεί από το “χριστιανισμό” τους, την επιτήδευση των τρόπων τους, την “αγωγή” τους, τα ήθη τους, ώστε κάποτε μπορεί να καυχηθεί αυτός, ο μαύρος, ο βαφτισμένος, πως έσφαξε έναν Τούρκο στο Χαλέπι, επειδή χτύπησε έναν πολίτη της Βενετίας που πρόσβαλε το Κράτος. Είναι η μέγιστη απόδειξη της αλλοτρίωσής του. Η διαδικασία, όμως, της αφομοίωσής του και η αλαζονεία της τον οδηγεί σε ένα λάθος. Προκαλεί το σύστημα. Ενώ τον χρησιμοποιούσε, θέλει να το χρησιμοποιήσει. Ερωτεύεται μια Βενετσιάνα. Γιατί εκείνη τον ερωτεύτηκε, το εξηγεί σαφέστατα στην απολογία του μπροστά στη Γερουσία, δεν τρέφει αυταπάτες. Η Δυσδαιμόνα είχε δικαίωμα να γοητευτεί από τον εξωτικό παλικαρά. Εκείνος, όμως, δεν είχε δικαίωμα να την ερεθίσει. Η Γερουσία δε συγχωρεί. Παραχωρεί. Μπροστά στο γενικό συμφέρον πρέπει να υποχωρήσει το ατομικό του Βραβάντιου. Αυτός είναι ο όρος του μείζονος κέρδους.

ΘΥΜΑ ΤΗΣ ΥΒΡΕΩΣ. Σε μια άλλη βενετσιάνικη τραγωδία – κωμωδία του Σαίξπηρ ένα άλλο δικαστήριο θα αποφασίσει πάλι, σύμφωνα με το συμφέρον της Δημοκρατίας, συνθλίβοντας τον Σάυλωκ. Ο Σάυλωκ, όμως, είναι τοκογλύφος και ο Γενάρος τοκίζει “νόμιμα” με εγγυήσεις του Κράτους. Ο Οθέλλος είναι στρατηγός. Η εμπορική δημοκρατία είναι ανεκτική στο γάμο μιας εβραίας με έναν χριστιανό ή μιας χριστιανής με έναν μαύρο, όταν δε διασαλεύεται η κοινότης των συμφερόντων. Ο Οθέλλος είναι θύμα της κοινωνικής ύβρεως που διέπραξε. Η κατάρα του Βραβάντιου θα πιάσει. Ο Ιάγος θα γίνει ο εκτελεστής και ο φορέας της. Ο Ιάγος είναι γέννημα και θρέμμα της κοινωνικής δομής που υπηρετεί. Είναι αυθεντικός Βενετσιάνος. Ο λόγος του είναι γεμάτος συγκρίσεις. Εχει συλλάβει το νόημα των καιρών που ζει. Γνωρίζει τον τρόπο που λειτουργεί το σύστημα. Εχει επίγνωση της κοινωνικής αδικίας και έμαθε να την πολεμά με μια άλλη αδικία. Εμπιστεύεται το κατεξοχήν εργαλείο του αιώνα του, τη λογική και την εφευρετικότητα. Εμπορος είναι κι αυτός – αισθημάτων. Εκμεταλλεύεται τις ανθρώπινες αδυναμίες, τοκίζει τις προσδοκίες και πιστώνει τις υποσχέσεις. Γνωρίζει την αξία της ιεραρχίας μέσα στο σύστημα που ζει και ταυτίζει την αξία με το πλεονέκτημα. Είναι ένας άριστος παίχτης, γιατί είναι ένας από τους θεσπιστές των κανόνων.

Ο Οθέλλος είναι χαμένος από την πρώτη στιγμή, γιατί δε γνωρίζει τους κανόνες. Αυτός παίζει με τους πόθους του, όχι με το μυαλό του. Στο έργο αντιπαρατίθενται δύο τρόποι ζωής και δύο πολιτισμοί, ο ενστικτώδης και ο λελογισμένος. Ο Οθέλλος είναι τραγικός, γιατί έχει αυταπάτες. Απατήθηκε από τον κόσμο που υπηρέτησε και νικήθηκε από τον κόσμο που πρόδωσε. Είναι σημαντικός ο λόγος που σφραγίζει την αυτοκτονία του. Η παράδοσή του σε ένα πάθος που δε θέλησε ή δεν μπόρεσε να υποτάξει είναι όμοια προσβολή με εκείνη του Τούρκου που χτύπησε τον πολίτη της Βενετίας. Ο Οθέλλος, υπηρέτης της Δημοκρατίας της Βενετίας, σκοτώνει τον Οθέλλο που διατάραξε την ισορροπία της κοινωνικής δομής. Ο Οθέλλος υπέκυψε σε μια ηθική ακρότητα. Σε μια κοινωνία συνδιαλλαγής, συμβιβασμού και συναγωνισμού έφερε το απόλυτο πάθος, το ασυμβίβαστο, το ανταγωνιστικό, της ζήλειας. Σε μια κοινωνία εμπόρων οι άνθρωποι υπονομεύονται, δε ζηλεύονται. Δεν είναι τυχαίο που ο Σαίξπηρ, καθόλου φειδωλός σε φόνους, αφήνει σκηνικά ατιμώρητο τον Ιάγο. Η Βενετία μπορεί να συνεχίσει και χωρίς τον Οθέλλο. Θα βρει άλλον. Ο Κάσσιος θα πάρει τη θέση του, ο Ιάγος θα δικαστεί (με μια νομοθεσία σαν εκείνη που δίκασε την υπόθεση Σάυλωκ – Γενάρου;), ο Ροδερίγος πέθανε, όταν πια δεν είχε λεφτά. Η Δυσδαιμόνα πήγε να βρει την κατάρα του πατέρα της. Κυβέρνα, Βενετία».

Σε μιαν άλλη προσέγγιση, το 1982, σημείωνα: «Αυτός ο Μαύρος είναι ένα σκάνδαλο: παρείσακτος, “ξένος”. Οφείλει να αποδεχθεί τους κανόνες του παιχνιδιού, να αφομοιωθεί και να εξαφανίσει την ιδιαιτερότητά του, όσο είναι χρήσιμος ως όργανο στην υπηρεσία του συστήματος. Πρέπει να πάψει να είναι ο εαυτός του. Οσο είναι άλλος, νομιμοποιείται, όταν διεκδικήσει το δικαίωμά του να υπάρξει ως πρόσωπο, θα εξοντωθεί ανελέητα. Ο Ιάγος δε θα κάνει τίποτε άλλο παρά να τον απογυμνώνει από τη σκευή του άλλου: σκηνή – σκηνή του αφαιρεί τα ρούχα της νομιμότητας και τον αφήνει έκθετο στον εαυτό του, ξένο, μόνο κι έρημο, έρμαι στα ένστικτά του, στα πάθη του. Η τραγωδία του Οθέλλου είναι μια τραγωδία της αυτογνωσίας, όπως στον Οιδίποδα. Ο μηχανισμός του αποκαλύπτει ποιός είναι, αθώος και ένοχος, παιδί της τύχης και παιδί της συμφοράς».