Ριζώματα και νόστοι

Οχι, δεν είναι νοσταλγία, τουλάχιστον με την αλλοίωση που έχει υποστεί η λέξη και το νόημά της. Αλλά σαφώς είναι νοσταλγία με την πρώτη, αλλά και μεταφορική της σημασία, η νοσταλγία, το άλγος, ο πόνος, ο καημός για την επιστροφή στην πατρίδα και στα πάτρια ήθη. Και δεν είναι ούτε αρρωστημένος, τάχα, ρομαντισμός, ούτε μιζέρια μιας ζωής, χωρίς τις ανέσεις του σήμερα.

Μέρες σαν τις γιορτινές που περνάμε, το έξοχο λεκτικό εύρημα Δεκαπενταύγουστος ήταν παλιότερα για κάθε ηλικία μια ξεχωριστή εμπειρία, όλων των αισθήσεων πανήγυρις. Ηταν τότε που ο άνθρωπος, ακόμη και στις μεγάλες πόλεις, τουλάχιστον «του παλαιού κόσμου», ακολουθούσε τη ροή του χρόνου και χαιρόταν τις ανατολές και τις δύσεις του φεγγαριού τον Αύγουστο, τις μυρωδιές των ανθέων, τις γεύσεις του σταφυλιού, του πεπονιού, των σύκων και τους ήχους των τζιτζικιών, αλλά και του λαϊκού κλαρίνου, αφού τον Αύγουστο η Ελλάδα σε κάθε γωνιά της είχε ένα πανηγύρι και ένα χοροστάσι. Τον Δεκαπενταύγουστο η μάνα μου είχε ήδη προγραμματίσει ή εκτελέσει τελετουργικά τη σφαγή του γουρουνιού και είχε ετοιμάσει τα οικιακά εργαλεία για να συγκεντρώσει το λίπος του ζώου για μαγειρικό μέσο τις μέρες του χειμώνα, είχε ετοιμάσει τα εργαλεία για να φτιάξει τα λουκάνικα και είχε φροντίσει το δέρμα του ζώου να καθαριστεί, γιατί συνήθως με αυτό ο τσαγκάρης της γειτονιάς έφτιαχνε τσαρούχια για τα πανηγύρια και μποτάκια για τα αγόρια της οικογένειας. Τις μέρες του Αυγούστου προς το τέλος καθαρίζονταν τα βαρέλια που σε λίγες μέρες, μετά τον τρύγο, θα δέχονταν τον μούστο για να γίνει το κρασί του σπιτιού και το ξύδι. Τις μέρες του Αυγούστου μετά τον Δεκαπενταύγουστο η μεγάλη κάδη του παππού καθαρίζονταν, συνήθως με φλόγα ενός καμινέτου, για να δεχθεί τις ελιές που δεν έλειπαν ποτέ από το τραπέζι του σπιτιού, αλλά και τις ελιές που θα πουλούσαν στον έμπορο. Στο υπόγειο του πατρικού σπιτιού της μάνας μου υπήρχαν πέτσινα τουλούμια που δέχονταν το λάδι που ερχόταν από το λιοτρίβι.

Τον Αύγουστο, γύρω στης Παναγίας, τα νοικοκυριά ετοιμάζονταν για τον χειμώνα, αποθήκευαν προϊόντα για οικιακή χρήση ή για τον έμπορο. Ο Αύγουστος ήταν μήνας εορτών και προετοιμασίας της οικιακής οικονομίας. Δεν είχε τίποτα το γραφικό αυτή η επιστράτευση μέσων και εργαλείων, ώστε να εορταστεί στο τέλος του καλοκαιριού, αλλά και η ετοιμασία της αποστολής του χειμώνα. Δεν ήταν τυχαίο τίποτα στο τελετουργικό του Αυγούστου. Οι περισσότερες γεωργικές εργασίες είχαν τελειώσει, είχαν συγκεντρωθεί τα προϊόντα, είχαν συντηρηθεί, αποθηκευθεί και περιμέναν τον έμπορο. Και το εμπόριο, η προσφορά και η αγορά γινόταν στο πλαίσιο πάντα του τελετουργικού της γιορτής.

Το πανηγύρι δεν ήταν μόνο μια θρησκευτική λαϊκή γιορτή. Τα περισσότερα πανηγύρια στην Ελλάδα γίνονταν σε εποχές που είχε τελειώσει η συγκομιδή των προϊόντων που καλλιεργούσαν οι αγρότες του τόπου: βαμβάκι, καπνός, στάρι, κριθάρι, φακές, ρεβύθια, μήλα, σύκα, πορτοκάλια, ελιές, λάδι, παστά κρέατα. Τον Δεκαπενταύγουστο ήταν ένας εορταστικός και εμπορικός μεσάζων, πουλούσε και αγόραζε προϊόντα, καρπούς, φύτρες, σπόρους. Το πανηγύρι, κυρίως της Παναγίας, ήταν το επίκεντρο τελετών και υποσχέσεων, παραγγελιών και συμφωνιών. Οσοι δεν έχουν ζήσει αυτή τη μεγάλη λαϊκή εορτή, δεν θα κατανοήσουν το μέγεθος και την ποιότητα των σχέσων που δημιουργούσε. Δεν υπήρχε πανηγύρι, ακόμα και σε μεγάλες επαρχιακές πόλεις (έχω ζήσει πανηγύρια στη Λαμία, στα Τρίκαλα, στην Καρδίτσα, στη Λάρισα, στην Αταλάντη, στον Δομοκό, στην Υπάτη) που να μη συνδυαζόταν με «παζάρι». Ο Αύγουστος και ο Σεπτέμβριος στις αρχές του ήταν η περίοδος που οι αγρότες είχαν κάνει τη συγκομιδή τους και είχαν πουλήσει ή διαπραγματευτεί την πώληση των προϊόντων τους, γι΄ αυτό και στο πανηγύρι της Παναγιάς, του Σταυρού, των Αγίων Αναργύρων έως και του Αγίου Δημητρίου συνέπιπτε και το «παζάρι». Εξω από τις εκκλησίες που γιόρταζαν, ακόμη και στις αυλές των μοναστηριών, στις κεντρικές πλατείες της πόλης ή της κωμόπολης, στήνονταν παράγκες πρόχειρες και δοκάρια ξύλου, σκοινιά και μουσαμάδες, όπου οι έμποροι που είχαν ταξιδέψει διά νυκτός άπλωναν την πραμάτεια τους: υφάσματα, ρούχα, παπούτσια, αλά και τα απαραίτητα του νοικοκυριού – σκεύη, εργαλεία, μαλλί, μπογιές, βαφές, βατίτσες, μπαούλα, καρέκλες (σ’ αυτές ήταν ειδικοί οι αθίγγανοι πανηγυριώτες). Θυμάμαι πως είχα δει να εκτίθενται και να παζαρεύονται και νυφικά, αφήνω τα πασουμάκια, τις παντούφλες, τις χτένες, τις κρεμάστρες. Ακόμη και αναπηρικά καροτσάκια, κούνιες, σκυλόσπιτα, ψεκαστήρια, βεντάλιες, γκλίτσες, ψάθινα καπέλα και, όχι σπάνια, γυναικεία καπέλα και βέλο.

Τα προικιά των κοριτσιών σε αυτά τα πανηγύρια και τα παζάρια χρόνο με το χρόνο συλλέγονταν. Σερβίτσια φαγητού, γλυκού, κατσαρόλες, ταψιά, σουρωτήρια, μηχανές του κιμά, μηχανές για λουκάνικα και κόσκινα όλων των χρήσεων για καρπούς, για αλεύρι, στίφτες, τανάλιες, σφυριά, λεμονοστίφτες, καρυοθραύστες, κουτάλες, μαχαίρια, φτυάρια, φτερά για ξεσκόνισμα, στουπέτσι για τα παιδικά παπούτσια του καλοκαιριού, ψαλίδια και μεταχειρισμένες ραπτομηχανές, μύλοι για τον καφέ και όλα τα εργαλεία αργαλειού, χτένια, πεντάλια. Εκεί, σε αυτούς τους πάγκους, ψωνίζαμε μετά την Κατοχή στην επαρχία περιοδικά για εφήβους, παραμύθια για νήπια και λαϊκές φυλλάδες με ιστορίες της Ανατολής και της Τουρκοκρατίας. Κρατάω ακόμη με συγκίνηση τον «Τελευταίο των Μοϊκανών» και μια εκδοχή της Βασιλικής με τον Αλή Πασά.

Στους πάγκους των πανηγυριών μπορούσες να βρεις και μεταχειρισμένους δίσκους γραμμοφώνου των 55 στροφών με παλιά τραγούδια (κυρίως καντάδες και, βέβαια, δημοτικά), αλλά και επιλογές από άριες του Βέρντι, του Μασκάνι, του Μπιζέ. Εκεί με τέτοιο εύρημα πρωτάκουσα παιδί την άρια από την «Κάρμεν». Λίγο αργότερα, μαθητές Γυμνασίου, όταν είχαμε από άξιους δασκάλους εθιστεί και στην ποίηση, βρίσκαμε στους πλανόδιους βιβλιοπώλες των πανηγυριών ποιητικές συλλογές του Γρυπάρη, του Παλαμά, του Πορφύρα, του Μαλακάση, αλλά και νεώτερων του Μεσοπολέμου. Οι βιβλιοπώλες των πανηγυριών με τους πάγκους τους γεμάτους βιβλία, συχνά και μεταχειρισμένα, ήταν αριστεροί, μόλις που είχαν επιστρέψει το ΄50 και το ΄52 από την εξορία με τα μέτρα επιεικείας του Πλαστήρα. Διψασμένα παιδιά για γνώση μαζευόμασταν στα δασάκια της επαρχιακής μας πόλης και διαβάζαμε ποιήματα άγνωστα, βέβαια, στην εκπαίδευση, αλλά και στα βιβλιοπωλεία της πόλης μας:  Δάλλας, Αναγνωστάκης, Θέμελης, Λειβαδίτης, Κατσαρός, Εγγονόπουλος, Εμπειρίκος… Εχω ακόμη στη βιβλιοθήκη μου βιβλία της Ελένης Βακαλό και του Ρένου Αποστολίδη. Χρόνια λίγα μετά, πρωτοετείς στο Πανεπιστήμιο, κατεβαίνοντας από τη Σόλωνος, στη γωνία με Ζωοδόχου Πηγής, υπήρχε ένας παλιός εξόριστος βιβλιοπώλης με το καρότσι του που πουλούσε κυρίως ποιητικές συλλογές τους ΄48 – ΄55, από εκδοτικούς οίκους ή βιβλιοπωλεία που είχαν κλείσει και οι κληρονόμοι διέθεταν το εμπόρευμα με το κιλό. Εξάλλου εκείνη την εποχή ο βιβλιοπώλης Λαδιάς στην Ιπποκράτους πουλούσε βιβλία με το κιλό. Ευγνώμονες που, λόγω της φτώχειας μας, βρεθήκαμε με έξοχη ποίηση του Μεταπολέμου δύο – τριών κιλών βάρους και μεγατόνων έμπνευσης.

Τα τελευταία χρόνια που έχω ένα σπιτάκι στον Μαραθώνα χαίρομαι που ακόμα, τέλη Αυγούστου, στο πανηγύρι το θρησκευτικό στην περιφορά της εικόνας του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή ο κεντρικός δρόμος καταλαμβάνεται από παράγκες του παζαριού και χαίρομαι να ψωνίζω παλιές Γενοβέφες και ξαφνικά την πρώτη και μόνη ποιητική συλλογή του Κώστα Ταχτσή! Στη βιβλιοθήκη του Μαραθώνα υπάρχει η πρώτη ποιητική συλλογή της αείμνηστης φίλης Κικής Δημουλά και η ποιητική συλλογή του έξοχου ποιητή και συζύγου της Αθω Δημουλά. Οταν κάποτε ήρθε στο σπίτι αυτό, δεν μπορούσε να κρατήσει τα δάκρυά της, λέγοντας: «Πάντα ήθελα να ξέρω, όταν έβγαζα κοπελίτσα την πρώτη μου συλλογή, ποιος με διάβαζε…».

Ναι, οφείλω μια ολόκληρη πνευματική περιουσία στους πάγκους των πανηγυριών. Φίλος καλός μου έφερε πριν από χρόνια πέντε αντίτυπα της πρώτης μου ποιητικής συλλογής (1970) που είχε βρει σε παλαιοβιβλιοπωλείο, όταν ο εκδοτικός οίκος που την εξέδωσε έκλεισε και πουλήθηκαν τα αντίτυπα της αποθήκης.