Στη σκιά του θρησκευτικού φανατισμού

Κάθε νέα κυκλοφορία του μεγάλου σύγχρονου τούρκου μετρ του αστυνομικοκοινωνικού μυθιστορήματος αποτελεί είδηση. Δεν μπορούσε να συμβεί κάτι διαφορετικό και με τη «Φυλή» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Θάνου Ζαράγκαλη).  Η ιστορία έχει αφετηρία έναν τελετουργικό φόνο στη συνοικία Ελμάνταγ. Ο φερόμενος ως θύμα χριστιανός Γιουσούφ Ακντάγ, ανακαλύπτεται δολοφονημένος στο σαλόνι του διαμερίσματός του μ’ ένα μαχαίρι καρφωμένο στην καρδιά, με λαβή σε σχήμα σταυρού, ενώ στο τραπέζι υπάρχει ένα ασημένιο θυμιατό και ανοιγμένη η Αγία Γραφή με κάποιες αράδες της υπογραμμισμένες με αίμα. Στη σκηνή της δολοφονίας καταφθάνει αμέσως ο αστυνόμος Νεβζάτ με την ομάδα του, τους νεαρούς συνεργάτες του Αλή και τη Ζεϊνέπ, οι οποίοι αναλαμβάνουν και την εξιχνίαση της υπόθεσης.

Ενας απρόσκλητος επισκέπτης, ο Τζαν Νουσαγίρ Τούρκγκιλ, εμφανίζεται ξαφνικά στον τόπο του εγκλήματος και υποστηρίζει ότι σκοπός του ήταν να επισκεφθεί τον μακαρίτη Ακντάγ. Ο Τζαν δηλώνει αγνωστικιστής και φίλος του χριστιανού Ακντάγ και δίνει τις πρώτες πληροφορίες στους αστυνομικούς. Αναφέρει τη στενή σχέση του εκλιπόντος με τη μυστηριώδη Μεργιέμ, μια γυναίκα που είναι κόρη εξέχοντος προσώπου του υποκόσμου, δραστηριοποιείται σε επιχειρήσεις της νύχτας και είναι ιδιοκτήτρια του διαβόητου μπαρ «Ναζαρέτ».

Ο Ακντάγ, με κάποιον σκοτεινό τρόπο βρέθηκε να έχει στην κατοχή του ένα σπάνιο χριστιανικό χειρόγραφο, το «Διατεσσάρων» (αναφορά στους τέσσερις ευαγγελιστές), το οποίο σκόπευε να πουλήσει για να συνδράμει οικονομικά τη Μεργιέμ, με την οποία διατηρούσε μια στενή, τρυφερή σχέση. Η δε Μεργιέμ ως γνήσια πρωταγωνίστρια του υποκόσμου, θα θεωρήσει ένοχο της δολοφονίας του Ακντάγ έναν άλλο μικρογκάνγκστερ, τον Καντίρ, θα πάρει τον νόμο στα χέρια της και θα τον εκτελέσει ψυχρά. Ενώ παράλληλα, θα εμπλέξει στην υπόθεση της δολοφονίας τον κοσμηματοπώλη Μαλίκ, ο οποίος ασπάστηκε τον χριστιανισμό, αλλά αυτό δεν είναι τίποτε μπροστά στη μετεξέλιξή του που έφτασε στο σημείο να θεωρεί τον εαυτό του μετενσάρκωση του Αποστόλου Παύλου!

Κι αν μέχρι εδώ τα πράγματα δείχνουν αρκετά περίπλοκα, η συνέχεια επιφυλάσσει έναν καταιγισμό γεγονότων. Ο Ουμίτ μας οδηγεί σ’ ένα ατέλειωτο καρουζέλ φόνων, σ’ έναν σκοτεινό λαβύρινθο όπου κάποια πτώματα ξεπηδούν από το παρόν κι άλλα από το παρελθόν και μερικά δεν είναι τελικά αυτά που φαίνονται ότι ήταν στην αρχή! Κι ο συμπαθής Νεβζάτ νιώθει να βυθίζεται στα σκοτεινά νερά των θρησκευτικών ερμηνειών και ειδικότερα των πρώτων χρόνων του χριστιανισμού, καθώς συνειδητοποιεί ότι για να αδράξει την άκρη ενός μπλεγμένου κουβαριού πρέπει πρώτα να κατανοήσει θεωρίες, θρύλους, παραδόσεις, αλλά και πραγματικά γεγονότα που φτάνουν δύο χιλιάδες χρόνια πίσω…

Μεσογειακό νουάρ

Δεν είναι ίσως ο κατάλληλος χώρος για να ανοίξουμε μια συζήτηση για το αμφιλεγόμενο μεσογειακό νουάρ, αλλά αν δεχτούμε έστω γεωγραφικά τον όρο, προσωπικά και μετά την τριανδρία των Μονταλμπάν (κορυφαίος και πλέον πολιτικοποιημένος όλων), του δικού μας Μάρκαρη και του Καμιλέρι, σίγουρα θα θεωρούσα αναπόσπαστα μέλη τον Ατιά και τον Ουμίτ. Για να κατανοήσει βέβαια κάποιος καλύτερα το έργο του, θα πρέπει να γνωρίζει κάποια πράγματα για τη ζωή και τις απόψεις του.

Οπως δηλώνει ο ίδιος «αριστερό με έκανε η συνείδησή μου, δεν ήθελα να καταπιέζονται οι άνθρωποι για τη γλώσσα, τη θρησκεία ή την εθνικότητά τους. Ηθελα να μην υπάρχει φτώχεια, όμως η ιδέα που υποστήριζα ήταν αυταρχική, δεν έδινε λόγο σε άλλες ιδέες. Τώρα ορίζω τον εαυτό μου ως αριστερό, όμως από την πλευρά της ελευθερίας, της δημοκρατίας, όπου μπορεί να αποφασίζει η πλειοψηφία».

Ο Ουμίτ γεννήθηκε το 1960 στο Γκαζίαντεπ, πόλη που φημίζεται για την πολυεθνική κουζίνα της, ένα μείγμα τουρκικών, ελληνικών, αρμενικών και αραβικών επιρροών. Λατρεύειτο καλό φαγητό, το ρακί και το κρασί που παράγεται στους αμπελώνες της Καππαδοκίας. Σπούδασε Δημόσια Διοίκηση στο Πανεπιστήμιο του Μαρμαρά και Πολιτικές Επιστήμες στη Μόσχα κι εντάχθηκε στις γραμμές του τουρκικού κομμουνιστικού κόμματος (TKP).

Ζει στην Κωνσταντινούπολη, σε μια ιστορική πόλη, όπου συνυπήρξαν και συνυπάρχουν διάφοροι πολιτισμοί. Αγαπάει κάθε γωνιά της, κάθε πλευρά της ιστορίας της, κάτι που δικαιολογεί χωρίς περιστροφές: «Στην πόλη διασώζονται τα κτίρια, οι λατρευτικοί χώροι των άλλων, εκείνων που έφυγαν και εγκατέλειψαν τα σπίτια και τους αγαπημένους τόπους τους, ενώ οι συνήθειές τους, όπως οι γαστρονομικές, ακόμα διατηρούνται και αποτελούν μέρος του πολιτισμού της», υποστηρίζει. «Εξαιτίας αυτού του κοσμοπολιτισμού, οι παλιοί κάτοικοι της Πόλης δεν κάνουν διαχωρισμούς και διακρίσεις. Ανέχονται το διαφορετικό, έζησαν και ζουν αγαστά με αυτό». Και προσθέτει: «Με εμπνέει η Ιστορία. Οταν επισκέπτομαι ρωμαϊκούς, βυζαντινούς, οθωμανικούς αρχαιολογικούς χώρους, ανακαλύπτω τα θέματά μου και αρχίζω να γράφω».

Η «Φυλή» είναι το τρίτο μυθιστόρημα από τα συνολικά επτά, με πρωταγωνιστή τον χτυπημένο απ’ τη μοίρα Νεβζάτ, που έχασε πριν από λίγα χρόνια την οικογένειά του σε βομβιστική επίθεση και δεν μπορεί να αποδεχτεί ότι ο δράστης παραμένει ατιμώρητος. «Εγώ που έχω διαλευκάνει τα πιο περίεργα εγκλήματα, δεν μπόρεσα να βρω τον δολοφόνο της γυναίκας και της κόρης μου». Ο Νεβζάτ, πιθανόν το alter ego του συγγραφέα, είναι γέννημα θρέμμα της Πόλης κι αυτός, γεγονός που εξηγεί  τον κοσμοπολιτισμό του, καθώς έζησε, όπως κι ίδιος ο συγγραφέας, σε γειτονιές όπου κατοικούσαν οικογένειες Ελλήνων, Αρμενίων και Εβραίων. Αλλωστε, είναι χαρακτηριστική και άκρως συμβολική η τρυφερή σχέση του με τη Ρωμηά Ευγενία.

Δεν είναι απλώς ένα πολιτικό, θρησκευτικό ή ψυχολογικό ή κοινωνικό μυθιστόρημα. Είναι ένα πολυεπίπεδο κοινωνικοαστυνομικό νουάρ, που αναφέρεται στις θρησκευτικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες της παραμυθένιας ανατολίτικης κουλτούρας και υπογραμμίζει εμφατικά τη διαχρονική σχέση θρησκοληψίας και εγκληματικότητας. Ο Ουμίτ μοιάζει να οδηγεί με μαεστρική δεξιοτεχνία ένα τρενάκι του τρόμου του λούνα παρκ που εκσφενδονίζεται στο σκοτεινό παρελθόν και χάνεται στον χρόνο, πλημμυρισμένο από μυστικισμό και δοξασίες… Ενα γνήσιο ψηφιδωτό με ψηφίδες από την παλιά χριστιανική ιστορία μέχρι τη σύγχρονη, πολύβουη και πολυπολιτισμική Κωνσταντινούπολη, που απαιτεί υψηλή ένταση κατά την ανάγνωση, καθώς σε αρκετά σημεία υπάρχει υπερβολική ροή στοιχείων, που μπορεί να φανεί έως και κουραστική.

Πάντως, ο Ουμίτ κερδίζει τον έπαινο για την τόλμη της επιλογής του θέματος της «Φυλής», με τις πλούσιες αναφορές στον χριστιανικό κόσμο και τους σημερινούς πιστούς του, ζώντας ο ίδιος μέσα σ’ ένα σκληρό μουσουλμανικό περιβάλλον. Πολύ καλή και σύμφωνη με το πνεύμα του συγγραφέα η μετάφραση του Θάνου Ζαράγκαλη.

Αχμέτ Ουμίτ
Φυλή
Μτφ. Θάνος Ζαράγκαλης
Εκδ. Πατάκη, σελ. 524
Τιμή 19,90 ευρώ