«Ζητούμενο {LF}ήταν το μεγαλείο της συντριβής από μέσα»

Ηταν για δεκαετίες που οι αμιγείς θεατρόφιλοι αισθάνονταν το Θέατρο Τέχνης – γέννημα θρέμμα του η Ρένη Πιττακή – να το περιβάλλει ένα μυστήριο. Σάμπως κι ό,τι γινόταν στη διάρκεια των προβών, ή ακόμη και στις ώρες που ο δημιουργός του Κάρολος Κουν συζητούσε με τους συνεργάτες του, ή αποφάσιζε τι μέλλει γενέσθαι σε σχέση με την πορεία του θεάτρου, θα ζημίωνε, αν γινόταν γνωστό στους «απ’ έξω», ή θα ελάττωνε τη μαγεία που σε κατέκλυζε ενώ ακόμη κατέβαινες τις σκάλες για να εισέλθεις στα άδυτα ενός χώρου διαμορφωμένου και προορισμένου μάλλον για μύστες παρά για θεατές. Ετσι κάθε ηθοποιός του Θεάτρου Τέχνης αντιπροσώπευε και ένα κεφάλαιο μιας ιστορίας που δεν θα γραφόταν ποτέ, αλλά η έλξη της, αν και αδιατύπωτη, παρέμενε τόσο ισχυρή όσο και η επικοινωνία με τα επί σκηνής διαδραματιζόμενα. Ηταν τόσο καταλυτική η αίσθηση αυτής της ατμόσφαιρας ώστε ακόμα και ο ταμίας, για δεκαετίες, του Θεάτρου Τέχνης, ο περίφημος Χάρης, να λογαριάζεται ως ένα είδος κλειδοκράτορα που δίχως την έγκρισή του θα έμενες εσαεί εκτός νυμφώνος. Μπορεί με την πάροδο του χρόνου να «ξεκλειδώθηκαν» πολλά μυστικά – συμπληρώνονται σε λίγο τριάντα πέντε χρόνια από τον θάνατο του Κάρολου Κουν – και το «Θέατρο Τέχνης» συνεχίζει με άξιους επιγόνους την πορεία του (όταν παντοειδείς Κασσάνδρες προέβλεπαν τη διάλυσή του μετά τον θάνατο του δημιουργού του), όμως η ιστορία του εξακολουθεί να συνιστά πάντα μια πρόκληση όσον αφορά ένα «θαύμα» που κατορθώθηκε σε ποικιλότροπα συννεφιασμένους και σκοτεινούς καιρούς. Επιχαίρουμε ιδιαίτερα με τη συνομιλία μας με τη Ρένη Πιττακή που εκφράζοντας ένα ολόφρεσκο θεατρικά παρόν, αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα μια διακριτή και διακεκριμένη μονάδα της ιστορίας του Θεάτρου Τέχνης, ενός θεάτρου που σε δεκατρία χρόνια συμπληρώνει ζωή εκατό χρόνων. Με τέτοια και τόση ποικιλία και αφθονία μαρτυριών όσον αφορά αυτά τα εκατό χρόνια ώστε όσοι θα συνεχίσουμε να ζούμε, το 2034, θα έχουμε την ευκαιρία να ξαναζήσουμε ένα δραστήριο και ανεπανάληπτο κομμάτι του παρελθόντος μας με τη συγκίνηση ενός ολάνθιστου παρόντος.

Δουλεύοντας για πάνω από 50 χρόνια στο θέατρο ποιες συνεργασίες σας θα χαρακτηρίζατε ως ιστορικές ή έστω ως τις πιο χαρακτηριστικές των χρόνων αυτών;

Τα 40 περίπου από τα 50 και βάλε χρόνια της θεατρικής μου διαδρομής ανήκουν στο Θέατρο Τέχνης, ξεκινώντας από το Υπόγειο, τις περιοδείες στα Φεστιβάλ, εντός κι εκτός Ελλάδας, την Επίδαυρο αργότερα. Ιστορικές, όπως ξέρουμε, έχουν χαρακτηριστεί οι παραστάσεις των «Ορνίθων» και των «Περσών». Ολοζώντανη παραμένει μέσα μου η πρώτη εμφάνιση του Τέχνης στην Επίδαυρο με τους «Ορνιθες». Από το ’66 που αποφοίτησα ήμουνα στον Χορό, αλλά περιθώριο… Κούκος, Μπούφος, Κύκνοι, Παντεπόπτης, και ξαφνικά πέφτω στα βαθιά Αηδόνα! Εκείνο τον Αύγουστο του ’75 της Μεταπολίτευσης και της ελπίδας για αλλαγή, ορχήστρα και κοίλον απογειώθηκαν κι εγώ ένιωθα να πετάω μαζί!!

Ακολουθία της Ατοσσας – Νέλλης Αγγελίδου έζησα από μέσα τη συγκλονιστική παράσταση των «Περσών» συμμετέχοντας βουβά μέχρι την τελευταία κραυγή του Χορού στη μνημειώδη επίκληση όπου σμίγαμε κι εμείς πριν σωριαστούμε κάτω με την εμφάνιση του Δαρείου.

Αργότερα φόρεσα το στέμμα και ήμουν πια η βασίλισσα των αναβιώσεων επί σειρά ετών.

Από το κεφάλαιο Επίδαυρος ξεχωρίζω επίσης την Ιοκάστη («Οιδίπους Τύραννος», όπου πήρα καλύτερες κριτικές στο Λονδίνο απ’ ό,τι εδώ), την Ανδρομάχη στις «Τρωάδες» του Ευριπίδη, την Ηλέκτρα από τις «Χοηφόρες» της Ορέστειας του Αισχύλου και ίσως την Ιω στον «Προμηθέα Δεσμώτη», απλά και μόνο γιατί είχε μια άποψη τελείως διαφορετική από τις μέχρι τότε εκδοχές.

Το πρώτο βήμα στη σκηνή του Υπογείου είχε γίνει με το έργο «Μαρά Σαντ», όπου η Κάτια Δανδουλάκη κι εγώ «κοντάρια» στηρίζαμε τη Μάγια Λυμπεροπούλου – Σαρλότ Κορντέ και ζηλεύαμε όλους τους υπόλοιπους μαθητές που έπαιζαν τους τρελούς σ’ αυτήν τη σπουδαία διδασκαλία του Κουν. Ηταν ακόμα η εποχή των παθών και των εκρήξεων. Ναι, τασάκια εκσφενδονίζονταν και γεροί καβγάδες γίνονταν. Μια μέρα, ο Κουν απαυδισμένος απ’ την κακή πρόβα αρπάζει ένα κουρέλι και κάνει μια περιφορά στη σκηνή ως τρελός. Ηταν ανατριχιαστικός!

Πέρασαν κάποια χρόνια μαθητείας με πρωταγωνιστικούς αλλά και πολλούς άλλους ρόλους και περάσματα ώσπου να βρω το θεατρικό μου στίγμα στην Τιτάνια από το «Ονειρο» του Σαίξπηρ και την «Οπερέτα» του Γκομπρόβιτς, δύο σημαντικές παραστάσεις, όπου «γλέντησα» με την καρδιά μου. Το Τέχνης είχε ήδη από τις αρχές του ’60 μπει στον αστερισμό του Θεάτρου του Παράλογου. Ετσι, συναντήθηκα με τον αγαπημένο μου Πίντερ, πιο ώριμη τώρα: «Παλιοί καιροί», «Προδοσία» και ο Κουν φοβερός μαέστρος για πάθη, σιωπές, βλέμματα. Και ο Μπέκετ είχε προηγηθεί στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης, αλλά επιτέλους ήρθε και για μένα η ώρα με το «Οχι εγώ». Εγινε χαμός! Αλλοι έφευγαν από το θέατρο χτυπώντας την πόρτα και βρίζοντας μες στο σκοτάδι και άλλοι ζητωκραύγαζαν! Τον μονόλογο αυτόν τον ξαναέκανα, με άλλον τρόπο, αργότερα στην Πολιτιστική Πρωτεύουσα, στο Φεστιβάλ Αθηνών μαζί με το «Πράξη χωρίς λόγια» και το «Νανούρισμα» σε σκηνοθεσία Ελπίδας Σκούφαλου.

Παράλληλα, «έτρεχε» το νεοελληνικό έργο, «κύριο μέλημά μας» όπως το ‘λεγε ο Κάρολος Κουν. Για μένα, ενώ ερμήνευσα όλες σχεδόν τις ηρωίδες της, η «Νίκη» της αγαπημένης μου Λούλας Αναγνωστάκη έφερε μια μετάλλαξη… Η Βάσω της με έβγαλε από τους πύργους και τα σαλόνια, με έστειλε από το χωριό στον Πειραιά κι ύστερα δούλα στη Γερμανία. Οσο για την Κάτια στον «Ηχο του όπλου» (κύκνειο άσμα του Κουν) σφράγισε τη συνεργασία μας. Από τα χρόνια που ακολούθησαν θα σταθώ στη «Γέρμα» του Λόρκα και στο έργο «Στην πραγματικότητα είναι πάντα εδώ» της Μαρίας Λαϊνά και τα δύο σε σκηνοθεσία Μίμη Κουγιουμτζή.

Εχουν ήδη αρχίσει οι βόλτες μου στο έξω θέατρο με την ολιγόλογη Γερτρούδη στον «πειραγμένο» «Αμλετ» του Μιχαήλ Μαρμαρινού. Στον Μιχαήλ χρωστάω κι ένα πολύ δύσκολο και σύντομο, αλλά τόσο ενδιαφέρον ταξίδι στη χώρα του Νο με τη «Γιόκι Χι», παραγωγή της Ενναλακτικής Σκηνής της Λυρικής. Πριν από λίγο, η Μαριάννα Κάλμπαρη μου είχε φέρει ένα έργο του Πίντερ, το «Τέφρα και Σκιά», ο Λευτέρης Βογιατζής ενδιαφέρθηκε κι έτσι δουλέψαμε μαζί για πρώτη φορά με μεγάλη χαρά και περάσαμε υπέροχα όσο κι αν εσείς δεν το πιστεύετε. Παράδεισος! Αφού είχα αλλάξει σε ξανθιά και είχα ανέβει τρεις τόνους ψηλότερα φωνητικά… Τις «Δούλες» όμως τις πλήρωσα πολύ ακριβά. Οι πρόβες ήταν κόλαση. Η παράσταση μεγάλη επιτυχία! Λίγο αργότερα «ξέδωσα», ευτυχώς, στην ευφρόσυνη παράσταση του φίλου Πέτρου Ζούλια «Εξι μαθήματα χορού σε έξι εβδομάδες». Εκτοτε ξανάπεσα στο σκληρό δράμα γιορτάζοντας τα 50 χρόνια μου στο θέατρο, στο Υπόγειο φυσικά, με το τολμηρό ανέβασμα του έργου του Ιψεν «Οταν ξυπνήσουμε εμείς οι νεκροί», όπου συνάντησα έναν νέο πολύ προικισμένο συνεργάτη και φίλο, τον Δημήτρη Καρατζά, κι έτσι προχωρήσαμε στους «Βρικόλακες». Νωρίτερα, ο Γιάννης Χουβαρδάς με ξεσήκωσε και πήγα στην Κύπρο για το «Ταξίδι μεγάλης μέρας προς τη νύχτα» του Ο’Νιλ και τον υπέροχο ρόλο της Μαίρης Ταϊρόν. Η συνεργασία μας μου ταίριαξε, αλλά η παράσταση δεν ήρθε στην Αθήνα – εσείς χάσατε… Ο ίδιος με «κατέβασε» πρόπερσι στο Μέγαρο Μουσικής με τον «Μπόργκμαν» πάλι του Ιψεν και κατάφερε να με πείσει να παίξω την Γκούνχιλντ, έναν ρόλο που δεν ήθελα καθόλου σε μια επικίνδυνη παράσταση. Last but not least, ο Γιάννης Μόσχος και η «Γερμανίδα γραμματέας» που λόγω κορωνοϊού «μπήκε στην κατάψυξη»…

Οταν μιλάμε για την κωδικοποίηση της δουλειάς ενός ηθοποιού σε ποια στοιχεία ακριβώς αναφερόμαστε; Επίσης, είναι πανθομολογούμενο στο Θέατρο ότι αν και μέσα στον 20ό αιώνα πολλοί σκηνοθέτες έχουν ανεβάσει αρχαία τραγωδία, όπως ο Φώτος Πολίτης, ο Δημήτρης Ροντήρης, ο Αλέξης Μινωτής, ο Κάρολος Κουν, ο Σπύρος Ευαγγελάτος, ο Μίνως Βολανάκης (για να περιοριστούμε στους πεθαμένους), μόνο δύο, ο Δημήτρης Ροντήρης και ο Κάρολος Κουν, έχουν δημιουργήσει σχολή, σε σημείο που οι ηθοποιοί τους να χαρακτηρίζονται ως «Κουνάκια» και «Ροντηράκια» (το υπογράμμιζε με ιδιαίτερη έμφαση η Ασπασία Παπαθανασίου). Συμφωνείτε με την άποψη αυτή;

Δεν με βρίσκετε καθόλου σύμφωνη με κωδικοποιήσεις, αναλύσεις και στρατόπεδα που αποτελούν έργο των θεατρολόγων. Ασφαλώς χρήσιμο υλικό εκ των υστέρων για μελέτη, αποτιμήσεις και συγκρίσεις, αλλά όχι έργο των καλλιτεχνών την ώρα της πράξης. Την ώρα δηλαδή της υλοποίησης μιας καθόλου, λίγο ή πολύ εμπνευσμένης σύλληψης. Από την άλλη, παρά το χαριτωμένο και λίγο ειρωνικά μειωτικό «Κουνάκια» και «Ροντηράκια» σαν να μιλάμε για άβουλα πιόνια που απλά εκτελούν εντολές στις προσταγές του λοχία, είναι αλήθεια ότι υπήρχε μια άλλη ματιά σ’ αυτό που ονομάζουμε θεατρική πράξη και δεν περιοριζόταν στην τραγωδία αλλά αγκάλιαζε ολόκληρο το θεατρικό φάσμα. Από τους κλασικούς ως το σύγχρονο θέατρο και το νεοελληνικό ρεπερτόριο. Η γραμμή του Κουν έσπασε τις συμβάσεις που επικρατούσαν στην παράδοση του Εθνικού με την ποζάτη μελίρρυτη εκφορά του λόγου, το κορμί λαμπάδα, την αργόσυρτη πεποιημένη χειρονομία και όλα αυτά που συνοψίζουν, όπως γνωρίζετε, ό,τι ονομάζουμε Vecchia Scuola. Αντίθετα, ο Κουν – για να περιοριστούμε στην τραγωδία σχετικά με την ερώτησή σας – έβλεπε το τραγικό μεγαλείο πιο γήινα, πιο εσωτερικά όπου η κραυγή μπορούσε να είναι τσαλακωμένη. «Αηχη» αλλά εκκωφαντική με τον σπαραγμό της ψυχής να διαγράφεται σε ολόκληρο το σώμα. Ακόμα και το βάδισμα δεν είχε έπαρση, αλλά κλονισμό και συχνά αιώρηση πριν την κάμψη και την τελική πτώση. Η γη ήταν το κέντρο και όχι ο ουρανός με ανατάσεις βλεμμάτων και μεγαληγορίες. Ζητούμενο ήταν το μεγαλείο της συντριβής από μέσα. Και με αυτόν τον τρόπο προσπαθούσαμε να το πλησιάσουμε.

Πιστεύετε ότι μπορούμε να κρίνουμε έναν ηθοποιό ως καλό, μέτριο ή κακό βλέποντας τον μόνο στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο χωρίς να τον έχουμε δει στο Θέατρο;

Δεν μου αρέσουν τα στεγανά, ούτε με εκφράζει η οπαδική αντιπαλότητα που υπηρετεί συντεχνιακά συμφέροντα ή υποκρύπτει απωθημένα. Ναι, μπορεί ένας ηθοποιός να μη «στέκεται» στη σκηνή και να είναι εξαιρετικός μόνο στο σινεμά ή στην τηλεόραση. Εφόσον βέβαια εξασφαλίζεται μια ποιότητα εκ μέρους της παραγωγής. Οπως άλλωστε κι ένας καθαρόαιμα θεατρικός ηθοποιός μπορεί να μη «γράφει» στο σινεμά ή στην τηλεόραση, ενώ ένας άλλος να λάμψει αν τον θέλει ο φακός και έχει την κατάλληλη σκηνοθετική καθοδήγηση.

Συνιστά για σας η λογοτεχνία, ή
μάλλον η γνώση της λογοτεχνίας, έναν επιπλέον εξοπλισμό στις αποσκευές ενός ηθοποιού;

Η γνώση της λογοτεχνίας είναι βαριά κουβέντα, ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι την κατέχει; Τη λογοτεχνία που δεν είναι απασχόληση για να περνάει η ώρα τη θεωρώ απαραίτητο εργαλείο στον εξοπλισμό του ηθοποιού, όπως βέβαια και τις άλλες τέχνες: τα εικαστικά, τη μουσική. Η λογοτεχνική γλώσσα λειτουργεί μαγικά – εξαρτάται βέβαια από τον συγγραφέα. Αναδεύει τα σκοτάδια της ψυχής, ερεθίζει το μυαλό, τη φαντασία, ταξιδεύοντας ελεύθερα στον χρόνο, στις εποχές, σε τόπους χωρίς σύνορα, πραγματικούς ή όχι. «Στη λογοτεχνία αφουγκραζόμαστε το πάθος της νύχτας έναντι του νόμου της ημέρας» για να θυμηθούμε τη ρομαντική πλευρά του Καρλ Γιάσπερς.