Τρεις φωτιές, τρία μοντέλα και τα αποτελέσματά τους

Ηλιος, υψηλές θερμοκρασίες, μποφόρ, φωτιά, ασύμμετροι κίνδυνοι, Καναντέρ, αμετανόητοι εμπρηστές, αυθαίρετα και οι δόλιοι οικοπεδοφάγοι της Πεντέλης, γριούλες που μαγείρευαν στην ύπαιθρο και αγρότες που έκαιγαν ξερόχορτα, ύπουλοι πράκτορες που επιβουλεύονται την πατρίδα μας και σκοτεινοί εθνικιστές εξτρεμιστές, περιοδείες κι επιθεωρήσεις στη στάχτη, σηκωμένα μανίκια και στρατιωτικού τύπου αξεσουάρ, αποζημιώσεις, δορυφόροι και κλιματική αλλαγή.

Υπάρχει μια γενιά νέων Ελλήνων που, αν ρωτηθούν, θα δυσκολευτούν να μη θυμηθούν ένα καλοκαίρι χωρίς κάποια πυρκαγιά κάπου στη χώρα μας. Λίγες όμως έχουν μείνει μέσα μας περίπου σαν ανεπούλωτα συλλογικά τραύματα, έχουν αναλυθεί παντοιοτρόπως κι έχουν παράξει λιγότερο ή περισσότερο σημαντικά εκλογικά αποτελέσματα, έχουν σημαδέψει πολιτικές καριέρες και έχουν βάλει στο λεξικό της πολιτικής επικοινωνίας και σημειολογίας ατάκες, λέξεις και αντιδράσεις που χρησιμοποιούμε ακόμη.

Ισως είναι νωρίς για συμπεράσματα αλλά το μέγεθος της καταστροφής των πυρκαγιών που καίνε εδώ και 12 μέρες την Ελλάδα θα τοποθετήσει αυτό το καλοκαίρι στο ίδιο «ράφι» της μνήμης μαζί με αυτά του 2007 και του 2018. Δυο από τις πιο μεγάλες πυρκαγιές της σύγχρονης ιστορίας μας, στην Ηλεία και την Ανατολική Αττική, τόσο σε πραγματικό μέγεθος ζημιάς όσο και ως επικοινωνιακά γεγονότα, δεδομένου ότι ήδη είχαμε μπει στη σύγχρονη επικοινωνιακά εποχή, της τεχνολογικά αναπτυγμένης πια ιδιωτικής τηλεόρασης και του Διαδικτύου, από τα οποία όλη η Ελλάδα παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα τα μέτωπα, κάνοντας ζάπινγκ σε διαφορετικά πλάνα, με διαφορετικές φωνές με διαφορετικές αναλύσεις, προσεγγίσεις και απόψεις. Ετσι οι φυσικές καταστροφές έγιναν περισσότερο από ποτέ συλλογικά πολιτικά γεγονότα. Το κράτος, οι εθελοντές, τα θύματα απέκτησαν πρόσωπα και φωνές που βλέπουμε σε ζωντανή μετάδοση, έχουμε τόσες πληροφορίες διαθέσιμες με μερικά κλικ για τα μέσα πυρόσβεσης και για τη διαχείριση πυρκαγιών σε άλλες χώρες που νομίζουμε πως γίναμε ειδικοί και η καταστροφή μεταδίδεται σε χρόνο dt από το σημείο της στο σαλόνι μας ή την παλάμη του χεριού μας.

ΗΛΕΙΑ 2007

Το καλοκαίρι του «στρατηγού άνεμου»

Στις 24 Αυγούστου του 2007, λίγες ημέρες μετά την προκήρυξη των εκλογών από τον πρωθυπουργό Κώστα Καραμανλή, ξέσπασε η πρώτη φωτιά στην Ηλεία, με το πρώτο μέτωπο να εκδηλώνεται στη Ζαχάρω. Από τις φλόγες κινδύνεψε και ο αρχαιολογικός χώρος της Αρχαίας Ολυμπίας ενώ την καταστροφή δεν γλίτωσε ο Κρόνιος Λόφος. Ως το τέλος του μήνα οι πυρκαγιές είχαν απλωθεί στους νομούς Αρκαδίας, Λακωνίας, Μεσσηνίας, Κορινθίας, Αχαΐας, ενώ παράλληλα πύρινα μέτωπα απειλούσαν και τον Υμηττό, τη Φθιώτιδα και την Εύβοια, με δύο νεκρούς στο Αλιβέρι. Υπολογίζεται πως εκείνο το καλοκαίρι κάηκαν 1.500 σπίτια, 147 χωριά και σχεδόν 1 εκατομμύριο στρέμματα γης, 6.000 άνθρωποι έμειναν άστεγοι και 63 έχασαν τη ζωή τους. Το ύψος των καταστροφών αποτιμήθηκε σε περισσότερα από 3,5 δισ ευρώ.

Στο διάγγελμά του για τις φωτιές ο Κώστας Καραμανλής κήρυξε όλη τη χώρα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και ανακοινώνει άμεσα μέτρα οικονομικής βοήθειας για τους πληγέντες, καθώς και την ίδρυση του ειδικού ταμείου που έμεινε στην ιστορία ως «ταμείο Μολυβιάτη». Ο λόγος στα μηνύματα του πρωθυπουργού ήταν πολεμικός, σε α’ πληθυντικό τις περισσότερες φορές. Εκανε λόγο για «άνιση μάχη». Σύντομα έγινε σαφές τι υπονοούσε. Ο υπουργός Δημόσιας Τάξης, Βύρων Πολύδωρας, έδινε στρατιωτικό βαθμό στα φυσικά φαινόμενα δηλώνοντας πως «ο στρατηγός άνεμος ορίζει πολλά πράγματα για τη δράση μας». Και ήταν βεβαίως αυτός που πήρε πρώτος πάνω του τις θεωρίες συνωμοσίας περί οργανωμένου σχεδίου αποδόμησης της κυβέρνησης με την ιστορική χρήση του όρου της «ασύμμετρης απειλής». Οι «διαρροές» έδιναν και έπαιρναν. Εντολές στην ΕΥΠ να κάνει έρευνες στα αποκαΐδια, ο Καραμανλής με στρατιωτικό τζάκετ να επιθεωρεί από στρατιωτικό ελικόπτερο σαν σκηνή από αμερικανικό μπλοκμπάστερ, θεωρίες για διεθνείς τρομοκράτες, πράκτορες και ξένες κυβερνήσεις, Ρώσοι, Εβραίοι, Τούρκοι, Κοσοβάροι ή αριστεροί τρομοκράτες που μας έβαλαν φωτιά επειδή είχαν θυμώσει από την πατριωτική προσωπικότητα του Καραμανλή, σε ένα αφήγημα που έφτασε χρόνια μετά να «πακετάρεται» ως το «σχέδιο Πυθία» για την εξόντωση του τότε «καταλληλότερου» πρωθυπουργού.

ΜΑΤΙ 2018

Αυθαίρετα, δορυφόροι και 102 νεκροί

Τη Δευτέρα 23 Ιουλίου 2018, στις 12.03 το μεσημέρι ακριβώς, ξέσπασε πυρκαγιά σε δασική περιοχή πάνω από την Κινέτα. Το απόγευμα, στις 16.40, ένα δεύτερο μέτωπο άρχισε να καίει κοντά στο Νταού Πεντέλης. Μέσα σε διάστημα μερικών ωρών η φωτιά εξαπλώθηκε στη Ραφήνα, τον Νέο Βουτζά, το Κόκκινο Λιμανάκι και το Μάτι. Στις 18.15 κλείνει η λεωφόρος Μαραθώνος, ενώ πολλοί προσπαθούν να διαφύγουν. Λίγο πριν από τις 10 το βράδυ έρχεται η πρώτη πληροφορία για ύπαρξη νεκρού ανθρώπου στον Νέο Βουτζά. Κανένας δεν μπορούσε να φανταστεί τη συνέχεια.

Το ίδιο βράδυ, στις 23.40, ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας καταφθάνει στο Συντονιστικό Κέντρο Επιχειρήσεων, όπου πραγματοποιεί σύσκεψη σε ζωντανή τηλεοπτική μετάδοση με τους υπουργούς Πάνο Σκουρλέτη, Χρήστο Σπίρτζη, Σωκράτη Φάμελλο, Νίκο Τόσκα, Παύλο Πολάκη και Δημήτρη Τζανακόπουλο. Εις επήκοον όλων ημών τον ενημερώνουν ότι δεν υπάρχει ενεργό μέτωπο και η φωτιά είναι σε ύφεση αλλά καίγονται ακόμη «κάποια σπίτια». Λένε επίσης ότι έχουν στείλει πλωτά μέσα στο λιμάνι της Ραφήνας για να μεταφερθούν «κάτι άτομα». Ούτε κουβέντα για νεκρούς, παρότι τα κανάλια βοούσαν από τις πληροφορίες. Ούτε κουβέντα.

Την επόμενη μέρα ο Αλέξης Τσίπρας στο διάγγελμά του ξεχειλίζει συναίσθημα. «Στη μνήμη όσων χάθηκαν, κηρύττουμε τριήμερο εθνικό πένθος».

Ο συγκυβερνήτης και υπουργός Εθνικής Αμυνας Πάνος Καμμένος επισκέπτεται τους πληγέντες και δεν διστάζει να ρίξει την ευθύνη στα θύματα κάνοντας μια κοπέλα να ξεσπάσει σε κλάματα μπροστά του: «Στο Μάτι και σε αυτή την ακτογραμμή της Αττικής, όλες αυτές οι κατοικίες, η πλειοψηφία, έχουν οικοδομηθεί χωρίς άδεια. Εχουν κάνει κατάληψη της ακτής χωρίς να εφαρμόζουν τους νόμους».

Αργότερα ο Νίκος Τόσκας και ο Δημήτρης Τζανακόπουλος βγάζουν το κρυφό χαρτί των… δορυφόρων που σε συνεργασία «με ξένα κράτη» έχουν το «στίγμα των πυρκαγιών» και επιβεβαιώνουν, κατά τα λεγόμενά τους, τις υποψίες για εμπρησμούς. «Προσπαθώ και για λόγους συνειδησιακούς να βρω τα λάθη, αλλά επιχειρησιακά δεν βρίσκω μεγάλα λάθη» είπε, μεγαλόψυχα, ο Τόσκας.

ΕΥΒΟΙΑ 2021

Η κλιματική αλλαγή και το «ανθρωπίνως δυνατό»

Από τις 3 Αυγούστου που ξεκίνησε η φωτιά στη Βαρυμπόμπη κι ενώ τα πράγματα έχουν αρχίσει να μοιάζουν ανησυχητικά, ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη Μιχάλης Χρυσοχοΐδης αποφασίζει να εξάρει το έργο της Πολιτείας: «Θέλω να τονίσω ότι αυτές οι πολύ δύσκολες καιρικές συνθήκες δεν μας βρίσκουν απροετοίμαστους. Τα σχέδιά μας είναι προσαρμοσμένα στις δύσκολες συνθήκες που φέρνει η κλιματική αλλαγή και οι υπηρεσίες κάθε μέρα λειτουργούν υποδειγματικά».

Την καθημερινή ενημέρωση αναλαμβάνει ο υφυπουργός Πολιτικής Προστασίας, Νικος Χαρδαλιάς, με ύφος υπηρεσιακό, πουκάμισο εργασίας με το έμβλημα της υπηρεσίας του και χωρίς να δέχεται ερωτήσεις. Συλλαμβάνονται ύποπτοι για εμπρησμό. Οι εικόνες από την Ελλάδα μεταδίδονται σε όλο τον κόσμο ως τεκμήριο των αποτελεσμάτων της υπερθέρμανσης του πλανήτη ενώ στην Ελλάδα η αντιπολίτευση και οι υπουργοί αντιπαρατίθενται στο μέτρημα των διαθεσίμων πυροσβεστικών πτητικών μέσων. Οι μαζικές εκκενώσεις περιοχών που κινδυνεύουν είναι ένα ακόμη αντικείμενο αντιπαράθεσης.

Μια εβδομάδα μόνο μετά την ικανοποίηση Χρυσοχοΐδη οι καταστροφές στην Ηλεία και τη Βόρεια Εύβοια έχουν αλλάξει τόσο την εικόνα που ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αποφασίζει να ζητήσει συγγνώμη. «Η έκταση της καταστροφής, ειδικά στην Εύβοια και στην Αττική, μαυρίζει την καρδιά όλων μας. Και πρώτος εγώ ζητώ συγγνώμη για τις όποιες αδυναμίες υπήρξαν». Χρησιμοποιεί αρκετές φορές το ρήμα «κατανοώ». Συγκαταβαίνει. «Είναι προφανές ότι η κλιματική κρίση χτυπά, πλέον, την πόρτα ολόκληρου του πλανήτη, με φωτιές που διαρκούν επί εβδομάδες» και προσθέτει πως «αυτό είναι αιτιολογία, όχι, όμως, δικαιολογία ούτε και άλλοθι. Και θα το πω καθαρά: μπορεί να κάναμε ό,τι ήταν ανθρωπίνως δυνατόν, αλλά σε πολλές περιπτώσεις αυτό δεν φάνηκε αρκετό στην άνιση μάχη με τη φύση».

Ο Νίκος Χαρδαλιάς, από την άλλη, δακρύζει. Μοιάζει θυμωμένος. «Η παραίτησή μου είναι στο συρτάρι του Πρωθυπουργού» λέει προς την αντιπολίτευση. «Ο κρατικός μηχανισμός έκανε ό,τι ήταν ανθρωπίνως δυνατό». Δεν είναι, ωστόσο, ικανοποιημένοι, λέει. «Αν μπορούσαμε κάτι να κάνουμε διαφορετικά, αυτό θα το αποτιμήσουμε».