Θωρακίζοντας τους αρχαιολογικούς {LF}χώρους από τους κλιματικούς κινδύνους

Η πρόσφατη δασική πυρκαγιά στην Αρχαία Ολυμπία αλλά και οι αντίστοιχες που απείλησαν αρχαία θέατρα στη Σικελία, αναδεικνύουν τους κινδύνους για τα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους από την κλιματική αλλαγή και τις επιπτώσεις της.

Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η UNESCO έχει εδώ και τουλάχιστον 20 έτη αναδείξει τη σημασία και αυτής της διάστασης της κλιματικής αλλαγής, αλλά και ότι στο τελευταίο κείμενο πολιτικής της (Ιούλιος 2021) διεκδικεί ισχυρότερα μέτρα προστασίας των μνημείων και των αρχαιολογικών χώρων που εντάσσονται στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Ισχυρότερα μέτρα διεκδικεί και η Ελλάδα που προωθεί συστηματικά τη Διεθνή Πρωτοβουλία για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, πρωτοβουλία που ήδη στηρίζεται από περίπου 100 χώρες.

Οι κλιματικοί κίνδυνοι για τους αρχαιολογικούς χώρους αφορούν τα ίδια τα μνημεία (λ.χ. καταπόνηση του δομικού υλικού τους λόγω αύξησης της θερμοκρασίας) αλλά κυρίως σχετίζονται με το ίδιο το φυσικό περιβάλλον στο οποίο εντάσσονται οι αρχαιολογικοί χώροι: δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων, άνοδος της στάθμης της θάλασσας και κατακλυσμός παράκτιων εδαφών, ερημοποίηση και διάβρωση εδαφών που οδηγεί και σε κατολισθήσεις και τέλος καύσωνες. Είναι προφανές ότι πρόκειται για κινδύνους που συχνά αλληλοτροφοδοτούνται, λ.χ. οι καύσωνες επιδεινώνουν την ένταση των δασικών πυρκαγιών, όπως άλλωστε διαπιστώθηκε κατά δραματικό τρόπο και στη χώρα μας κατά το τελευταίο διάστημα.

Σύμφωνα με έρευνα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, όλοι οι παραπάνω κλιματικοί κίνδυνοι εμφανίζουν ήδη αυξημένη ένταση και συχνότητα στην Ελλάδα, ενώ σταδιακά – και δυστυχώς ταχύτερα σε σχέση με προηγούμενες εκτιμήσεις – επιδεινώνονται, για όλα τα σενάρια αύξησης των συγκεντρώσεων των αερίων θερμοκηπίου. Παράλληλα, οκτώ σημαντικά μνημεία που εντάσσονται στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO (Αρχαία Ολυμπία, Δελφοί, Δήλος, Επίδαυρος, Μυστράς, Ναός Επικούριου Απόλλωνα, Φίλιπποι, Ηραίο Σάμου), εξετάζονται πιλοτικά στο πλαίσιο ενός διεπιστημονικού ερευνητικού έργου (CLIMASCAPE) που εξελίσσεται με τη συνεργασία του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, και του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Προγράμματος «Ερευνώ-Καινοτομώ» της Γενικής Γραμματείας Ερευνας και Τεχνολογίας και υποστηρίζεται επίσης από το υπουργείο Πολιτισμού μέσω της σύνδεσής του με τις αρμόδιες κατά περίπτωση Εφορείες Αρχαιοτήτων.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του έργου, οι κλιματικοί κίνδυνοι είναι ενδεικτικά: για την Αρχαία Ολυμπία, οι δασικές πυρκαγιές και τα πλημμυρικά φαινόμενα των ποταμών Αλφειού και Κλαδέου,  για τη Δήλο και το Ηραίο της Σάμου, η απώλεια παράκτιων περιοχών και η (ενδεχόμενη) μόνιμη βύθιση σημαντικών ανασκαφικών ευρημάτων και για τους Δελφούς η διάβρωση του εδάφους και οι πτώσεις βράχων. Σε όλους τους αρχαιολογικούς χώρους, σημαντικός κίνδυνος είναι η θερμική καταπόνηση επισκεπτών και εργαζομένων λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας αλλά κυρίως της έντασης και διάρκειας των καυσώνων, ενώ προτεραιότητα αποκτά η ενεργειακή αναβάθμιση των Μουσείων για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών για ψύξη.

Το έργο αναδεικνύει την ανάγκη για έναν νέο σχεδιασμό που βασίζεται στην αξιολόγηση και στην κατηγοριοποίηση των κλιματικών κινδύνων ανά αρχαιολογικό χώρο, εκτιμά την ευαισθησία και την ικανότητα προσαρμογής των αρχαιολογικών χώρων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και εν τέλει προσδιορίζει την τρωτότητα του κάθε χώρου χωριστά. Με βάση αυτή την εξειδικευμένη ανά αρχαιολογικό χώρο προσέγγιση, εντοπίζονται οι αναγκαίες παρεμβάσεις στους τομείς του πολιτισμού, του τουρισμού, της οικιστικής ανάπτυξης, της διαχείρισης της γης και των έργων υποδομής (π.χ. αντιπλημμυρικά έργα) και διαμορφώνονται διακριτά σχέδια προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή ανά αρχαιολογικό χώρο.

Είναι σημαντικό ότι σε αυτό το μήκος κύματος κινείται και το υπουργείο Πολιτισμού της χώρας μας, με τη διαμόρφωση του Εθνικού Σχεδίου για την προληπτική προστασία των αρχαιολογικών χώρων από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, σχέδιο που με επιτυχία συνδέθηκε ήδη με τις προτεραιότητες του Ταμείου Ανάπτυξης και Ανθεκτικότητας.

Ο Κωνσταντίνος Καρτάλης είναι καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών