«Τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις»

^«Ποτέ μην αφήνεις την αλήθεια να χαλάσει μια ωραία ιστορία» λέει ένα παλιό αγγλοσαξονικό απόφθεγμα, αγνώστου πατρότητας – κάποιες φορές όμως, η διαστρεβλωμένη αλήθεια χαλάει μία ακόμα ωραιότερη ιστορία. Για να γίνουμε περισσότερο κατανοητοί, πρέπει να γυρίσουμε πίσω στις 23 Σεπτεμβρίου του 1990, τότε που ο Ουμπέρτο Εκο υπέγραφε στο περιοδικό Espresso, στην τακτική στήλη που κρατούσε επί χρόνια, ένα άρθρο με τίτλο «Τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις». Αυτό τουλάχιστον τον τίτλο είχε η συγκεκριμένη επιφυλλίδα στην ανθολογία κάπου 100 άρθρων του, από την περίοδο 1967 – 1990, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1993 από τις εκδόσεις Παρατηρητής (το βιβλίο είναι πια, δυστυχώς, εξαντλημένο), σε μετάφραση Θόδωρου Ιωαννίδη. Και επειδή είναι αδιαμφισβήτητα πιασάρικος, τον κράτησε ο έλληνας εκδότης (ή όποιος άλλος) για τίτλο όλου του βιβλίου. Ετσι γεννήθηκε το κλισέ που η επικαιρότητα λατρεύει να διαψεύδει, χρόνο μετά τον χρόνο, συχνά με τον πιο επώδυνο τρόπο, όπως (και) φέτος. Αλλο πράγμα ήθελε όμως να πει επί της ουσίας ο σπουδαίος ιταλός σημειολόγος, δοκιμιογράφος, φιλόσοφος και μυθιστοριογράφος που μας αποχαιρέτησε προ πενταετίας, στα 84 χρόνια του. Υπάρχει, θα το δείτε, μία ακόμη καλύτερη ιστορία.

Το καλοκαίρι του 1990, τότε που το Ιντερνετ ήταν ακόμα στα σπάργανα, άγνωστη λέξη για τους περισσότερους, ο Ουμπέρτο Εκο είχε μείνει μακριά από την Ιταλία, και σε περιοχές όπου δεν ήταν δυνατό να βρεις ιταλικές εφημερίδες, από τις αρχές Αυγούστου μέχρι τα μέσα του Σεπτέμβρη. Επιστρέφοντας – έγραψε στο Espresso -, έπεσε με τα μούτρα στο διάβασμα παλιών φύλλων. Δεν του προσέφερε όμως τίποτα σπουδαίο: «Αν έπαιρνα τις εφημερίδες του Αυγούστου της περασμένης χρονιάς, θα διάβαζα τα ίδια πράγματα» διαβάζουμε κι εμείς χάρη στο Scribd. «Αλίμονο στη χώρα όπου συμβαίνουν πάντοτε τα ίδια». Αλλαγή παραγράφου: «Αμάν, παρά λίγο να το ξεχάσω! Η κρίση στον Περσικό Κόλπο». Στις 2 Αυγούστου του 1990, ο ιρακινός στρατός εισβάλλει και καταλαμβάνει το Κουβέιτ, προκαλώντας διεθνείς καταδίκες και άμεσες οικονομικές κυρώσεις εις βάρος του Ιράκ από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Είναι η αρχή του πρώτου Πολέμου του Κόλπου. «Ηξερα, όμως, ήδη τα πάντα. Κι όχι επειδή ταξίδευα σε χώρες όπου μπορούσα να βρω τους Times της Νέας Υόρκης. Για τρεις τουλάχιστον εβδομάδες ταξίδεψα σε νησάκια όπου έφτανε μόνο η πρώτη ημερήσια εφημερίδα του κόσμου, η Fiji Times».

Στο αρχιπέλαγος όπου τυπωνόταν (αδιαλείπτως από το 1869) αυτή η αγγλόφωνη εφημερίδα, το ξεκίνημα κάθε μέρας βρίσκει όλο τον υπόλοιπο κόσμο ακόμα στην προηγούμενη – εξού και το σύνθημα «Η πρώτη ημερήσια του κόσμου σήμερα» κάτω από τον τίτλο της. «Η Fiji Times σε σχήμα tabloid» συνεχίζει την περιγραφή ο Ουμπέρτο Εκο «έχει συνήθως δώδεκα σελίδες, από τις οποίες οι περισσότερες είναι γεμάτες με μικρές αγγελίες και διαφημίσεις και τρόφιμα ή χυμούς σε κονσέρβα». Από τις λίγες σελίδες που έμεναν, ωστόσο, η εφημερίδα αφιέρωνε τουλάχιστον τέσσερις στα διεθνή γεγονότα, κι επειδή δεν είχε τη δυνατότητα να στέλνει ανταποκριτές στα διάφορα μέρη του κόσμου, χρησιμοποιούσε μόνο τις ειδήσεις των πρακτορείων και κάποια σχόλια που έπαιρνε από αγγλικές εφημερίδες. «Ε λοιπόν, μ’ αυτές τις τέσσερις σελίδες, που ήταν γραμμένες απλά και περιληπτικά, η Fiji Times μού έλεγε όλα όσα θα έπρεπε να ξέρω για την κρίση στον Κόλπο και για τις θέσεις των διαφόρων κυβερνήσεων».

Το «μάθημα» που πήρε, έβαλε τον Ουμπέρτο Εκο «σε σοβαρές σκέψεις. Οχι μόνο οι ιταλικές αλλά και οι εφημερίδες όλου του κόσμου ρίχνουν κάθε πρωί στο κρεβάτι μας τόσες σελίδες που από τη μία πλευρά δεν είναι δυνατό να τις διαβάσουμε όλες κι από την άλλη είναι γεμάτες με ψεύτικες ειδήσεις ή με ειδήσεις που αφορούν τα ψέματα των ανταγωνιστών στους, δημιουργώντας στον αναγνώστη μια αντίδραση που θα μπορούσαμε να την αποκαλέσουμε υστερική απάθεια, αν επιτρέπεται η αντίφαση. […] Τι ωραία θα ήταν να κυκλοφορούσε και στην Ιταλία μία έκδοση της Fiji Times! Θα μπορούσαμε να καταργήσουμε ακόμα και τις σελίδες με τη διαφήμιση, γιατί εμείς έχουμε και τηλεόραση. Τέσσερις καλοφτιαγμένες σελίδες, με τις ειδήσεις που αξίζει τον κόπο να μάθεις. Και κάτι ακόμη: αν δεν είχα διαβάσει τη Fiji Times, θα υποτιμούσα, ίσως, τη σοβαρότητα της κρίσης στον Κόλπο, επειδή θα στεκόμουν πιθανότατα στο πρόβλημα κάποιας ντίσκο που βρίσκεται πάνω στα όρια δύο νομών» – κάποιο ασήμαντο, ξεχασμένο-από-δεκαετίες «πρόβλημα».

Για την ανάγκη διαφύλαξης της ποιότητας, της αξίας και της εγκυρότητας της ενημέρωσης μιλούσε ο σπουδαίος ιταλός στοχαστής, για το πώς πρέπει να είναι οι εφημερίδες. Εχουν περάσει βέβαια από τότε τρεις δεκαετίες και βάλε, το τοπίο της ενημέρωσης έχει αλλάξει ριζικά, η ίδια η Fiji Times κυκλοφορεί πλέον μόνο διαδικτυακά – αν και υποχρεώθηκε να απαρνηθεί την έντυπη μορφή της εξαιτίας ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος στα Φίτζι το 2006, όχι εξαιτίας της διεθνούς κρίσης του Τύπου. Οσο υπάρχουν όμως ακόμα εφημερίδες, και ελπίζουμε να υπάρχουν για πολύ ακόμα, η ουσία της σκέψης του Ουμπέρτο Εκο παραμένει επίκαιρη. Και πολύ πιο ανθεκτική στον χρόνο από το οποιοδήποτε κλισέ – ακούς εκεί, «τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις»!