Σινεμά made in Japan

Μόλις πρόσφατα, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, η κινηματογραφική Ιαπωνία έδειξε για μια ακόμη φορά τη δύναμή της. Η ταινία του Ριουσούτσε Χαμαγκούτσι «Drive my car», ένα τρίωρο υπαρξιακό δράμα με κεντρικό ήρωα έναν ηθοποιό του θεάτρου που δεν μπορεί να ξεπεράσει τα τραύματα που του άφησε η πεθαμένη πλέον γυναίκα του, υπήρξε μια από τις καλύτερες της διοργάνωσης, θεωρήθηκε ικανή για να αποσπάσει τον Χρυσό Φοίνικα και έφυγε τελικά με το βραβείο σεναρίου (για τον ίδιο τον Χαμαγκούτσι). Και όλα αυτά τρία μόλις χρόνια μετά τη βράβευση με τον Χρυσό Φοίνικα της ταινίας «Κλέφτες καταστημάτων» του Χιροκάζου Κόρε Εντα στο ίδιο φεστιβάλ, μια σημαδιακή βράβευση, καθότι η τελευταία ιαπωνική ταινία πριν από αυτή που κατάφερε να αποσπάσει το συγκεκριμένο βραβείο ήταν το «Χέλι» του Σοέι Ιμαμούρα το 1997 (εξ ημισείας με τη «Γεύση του κερασιού» του Ιρανού Αμπάς Κιαροστάμι). Ο Ιμαμούρα είχε κερδίσει και έναν άλλο Χρυσό Φοίνικα, αυτή τη φορά μόνος του, για την «Μπαλάντα του Ναραγιάμα» (1983).

Η αναφορά στις πρόσφατες και μη διακρίσεις του ιαπωνικού σινεμά κρίνεται απαραίτητη διότι τα βραβεία των φεστιβάλ, καθώς επίσης και τα Οσκαρ, έχουν παίξει ρόλο στην καθιέρωση του ιδιαίτερου αυτού, «εξωτικού» κινηματογράφου παγκοσμίως.

Κουροσάβα: Πόρτα προς τη Δύση

Οπως πολύ σωστά σημειώνει ο ιστορικός κινηματογράφου Κιθ Ρίντερ, «πριν από το “Ρασομόν” του Ακίρα Κουροσάβα που κέρδισε τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ Βενετίας το 1951 (και στη συνέχεια το ξενόγλωσσο Οσκαρ), το κοινό της Δύσης δεν είχε ακόμα δεχθεί στα σοβαρά την ύπαρξη του ιαπωνικού κινηματογράφου». Η συγκλονιστική αυτή ταινία συμπυκνώνει τέσσερις διαφορετικές εκδοχές τεσσάρων ανθρώπων πάνω στο ίδιο γεγονός, τον φόνο ενός σαμουράι και τον βιασμό της συζύγου του. «Η οραματική προσέγγιση του Κουροσάβα έμελλε να καθιερωθεί ως βασική πνευματική και κινηματογραφική επιρροή για το παγκόσμιο σινεμά» αναφέρει για το «Ρασομόν» ο Στίβεν Πράις στο βιβλίο του «Akira Kurosawa: the warrior’s camera». Οντως ο Κουροσάβα, έχοντας μελετήσει καλά τα στοιχεία του δυτικού πολιτισμού, τα ενσωμάτωσε στην ιαπωνική κουλτούρα και έκτισε πάνω τους ένα προσωπικό μοντέλο αναπαράστασης, κάνοντας προσφιλή στον υπόλοιπο κόσμο τον κλειστό στον εαυτό του πολιτισμό της Απω Ανατολής.

Απλές στη δομή, οι ταινίες του αποτελούν σπάνιο συνδυασμό κινηματογραφικού στυλιζαρίσματος και καθαρότητας στην αφήγηση. Επίσης είναι πλούσιες σε συμβολισμούς και ποίηση. Ο Κουροσάβα αξιοποίησε έργα των Ουίλιαμ Σαίξπηρ, Μαξίμ Γκόρκι και Φιόντορ Ντοστογέφσκι μεταφέροντας με τόλμη τις ιστορίες τους στη φεουδαρχική Ιαπωνία, που συχνά αποτελεί φόντο των ταινιών του. Αγαπημένος του ηθοποιός ήταν ο Τοσίρο Μιφούνε, που έκανε καριέρα και στη Δύση («Μονομαχία στον Κόκκινο Ηλιο»).

Βεβαίως, ο Κουροσάβα ασχολήθηκε και με σύγχρονες ιστορίες – ενδεικτικά αναφέρουμε το νουάρ «Ο δολοφόνος του Τόκιο» (1965), μεταφορά του αστυνομικού μυθιστορήματος του Εντ ΜακΜπέιν στο Τόκιο, και τον «Καταδικασμένο» (1952) που αναφέρεται στις τελευταίες μέρες ενός ανθρώπου (Τακάσι Σιμούρα) ο οποίος, όταν μαθαίνει ότι πρόκειται να πεθάνει, βρίσκει νόημα για την υπόλοιπη ζωή του στη μετατροπή ενός σκουπιδότοπου σε παιδική χαρά.

Νεορεαλισμός και σαμουράι

Οπως σημειώνει στο βιβλίο του «Η ιστορία της τέχνης του κινηματογράφου» ο κορυφαίος ιστορικός Ζορζ Σαντούλ, από τις αρχές του κιόλας, ο κινηματογράφος της Απω Ανατολής «χωρίζεται» σε ταινίες «Γιντάι Τζέκι» και «Τζεντάι Τζέκι». Η πρώτη κατηγορία αφορούσε ταινίες ιστορικού περιεχομένου όπου κυριαρχούσε το στοιχείο του σαμουράι και γυρίζονταν κυρίως στο Κιότο και η δεύτερη ταινίες σύγχρονες που γυρίζονταν στην πρωτεύουσα της χώρας, το Τόκιο.

Ο μύθος του ατρόμητου τυχοδιωκτικού πολεμιστή, του σαμουράι, έτοιμου να θυσιαστεί για το δίκαιο αν η ανάγκη το απαιτούσε, δεν σταμάτησε ποτέ να απασχολεί τον ιαπωνικό κινηματογράφο. Αμέτρητες οι ταινίες που έχουν γυριστεί με παραλλαγές πάνω σε αυτό το θέμα, από το «Γιοζίμπο» και τους «Επτά σαμουράι» του Κουροσάβα (που έγινε διάσημο γουέστερν ριμέικ στη Δύση – «Και οι επτά ήταν υπέροχοι») ή το «Χαρακίρι» (1962) του Μασάκι Κομπαγιάσι ως τον «Σαμουράι του λυκόφωτος» του Γιόζι Γιαμάντα, τους «13 δολοφόνους» του Τακέσι Μιίκε και το «Ζατοΐτσι – ο τυφλός σαμουράι» του Τακέσι Κιτάνο· ταινίες όλες γυρισμένες στο νέο μιλένιουμ.

Μάλιστα, ο Ζατοΐτσι, που υποδύεται ο ίδιος ο Κιτάνο, είναι επίσης ένας θρύλος της Ιαπωνίας, τα κατορθώματα του οποίου μεταφέρθηκαν για πρώτη φορά στον κινηματογράφο σε μια σειρά ταινιών της δεκαετίας του 1960 (μάλιστα σε μια από αυτές τις παλιές ταινίες ο Ζατοΐτσι συναντά τον Γιοζίμπο του Κουροσάβα, τον οποίο για αυτή την ταινία, ονόματι «Ζatoichi meets Yojimbo» υποδύθηκε – κάπως διαφοροποιημένο – ξανά ο Τοσίρο Μιφούνε!).

Από την εποχή του βωβού κινηματογράφου η Ιαπωνία είχε αναπτύξει μια τεράστια κινηματογραφική βιομηχανία, ικανή να συγκριθεί ακόμα και με την αμερικανική. Ομως πολύ πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η στρατιωτική δικτατορία που επιβλήθηκε στη χώρα βομβάρδισε την καλλιτεχνική της ανάπτυξη και ο πόλεμος έκανε τα πράγματα χειρότερα. Ο «εκδημοκρατισμός» της χώρας την περίοδο 1945 -1947 ήταν το ξεκίνημα μιας νέας ημέρας, από την οποία προέκυψε ο ιαπωνικός νεορεαλισμός όχι μόνο της ανεξάρτητης παραγωγής αλλά και των μεγάλων στούντιο της χώρας, όπως το θρυλικό Τόχο.

Ανάμεσα στα πολλά «Γιντάι Τζέκι» που έμελλε να βρουν κοινό στην Ευρώπη ανήκουν οι ταινίες «Η ζωή της Οχάρου, ελαφράς γυναίκας» (1952) και το «Ουγκέντσου Μονογκατάρι» – και οι δύο του Κένζι Μιζογκούτσι -, καθώς επίσης το μεγαλύτερο μέρος του έργου του κορυφαίου (αν και υποτιμημένου στα βραβεία) Γιασουχίρο Οζου, δημιουργού της κλασικής ταινίας «Tokyo Story».

Αβανγκάρντ sixties και Γιακούζα

Η δεκαετία των μεγάλων ριζοσπαστικών αλλαγών σε όλες τις τέχνες δεν θα άφηνε αμέτοχη τη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου. Σκηνοθέτες της νέας γενιάς των sixties άρχισαν σιγά σιγά να αφήνουν το στίγμα τους με αβανγκάρντ ταινίες ποιητικού ρεαλισμού, ανάμεσά τους ο Χιρόσι Τεσιγκαχάρα («Η γυναίκα στους αμμόλοφους») και κυρίως ο Ναγκίσα Οσιμα, του οποίου η καριέρα κορυφώθηκε στη δεκαετία του 1970 με τις ακραίου ερωτισμού ταινίες «Η αυτοκρατορία των αισθήσεων» και «Η αυτοκρατορία του πάθους» που έκαναν πάταγο και στη Δύση.

Ο Οσιμα, που όχι πάντα με επιτυχία απορροφήθηκε από τον κινηματογράφο της Δύσης («Καλά Χριστούγεννα, κύριε Λόρενς», «Μαξ, αγάπη μου»), παραμένει η ηγετική φυσιογνωμία εκείνης της περιόδου, στην οποία, βέβαια, σκηνοθέτες της παλιάς φουρνιάς, όπως ο Κουροσάβα, εξακολουθούσαν να δημιουργούν σπουδαίες ταινίες, όπως ο «Καγκεμούσα», το «Ραν» και τα «Ονειρα», με παραγωγούς στην τελευταία τους αμερικανούς «μαθητές» του Φράνσις Κόπολα, Στίβεν Σπίλμπεργκ και Τζορτζ Λούκας.

Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 αναπτύχθηκε πολύ στην Ιαπωνία το λαοφιλές είδος της γκανγκστερικής ταινίας Yakuza, αντίστοιχο των αστυνομικών Poliziotti, που ήταν πολύ της μόδας την ίδια περίοδο στην Ιταλία. Σκηνοθέτες όπως ο Κίντζι Φουκασάκου, ο Σαντάο Νανατζίμα και ο Τατσούμι Κουμασίρο είναι μερικοί από τους εκπροσώπους του είδους, στο οποίο σημαντικό ρόλο έπαιζε και το ερωτικό στοιχείο.

Ενα θρυλικό τέρας

Η περσινή υπερπεριπέτεια «Godzilla Vs Kong» ακολουθούσε τα χνάρια δύο ταινιών, του «Kong: Η νήσος του κρανίου» (2017) και του «Γκοτζίλα 2: Ο βασιλιάς των τεράτων» (2019). Τα δύο τέρατα έχουν μεγάλη προϊστορία. Αρχαιότερο είναι ο Κινγκ Κονγκ, του οποίου η κινηματογραφική «καριέρα» ξεκινά λίγα χρόνια μετά τη γέννηση του ήχου (στον κινηματογράφο) με το «Κινγκ Κονγκ» του Τοντ Μπράουνινγκ, παραγωγής 1933. Δεκαεννιά χρόνια νεότερος του Κονγκ, ο Γκοτζίλα εμφανίστηκε στα σινεμά το 1954 με την ταινία του Ισίρο Χόντα «Γκοτζίλα: Το τέρας του αιώνος», δημιούργημα των στούντιο Τόχο. Εγινε αμέσως σημείο κινηματογραφικής αναφοράς τόσο για τη μυθική παρουσία του όσο και για τον συμβολισμό της καταστροφικής πλευράς της ανθρωπότητας, σε μια Ιαπωνία η οποία ακόμη υπέφερε από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι. Οπως και ο Κονγκ, ο Γκοτζίλα δεν σταμάτησε ποτέ να επανέρχεται ποικιλοτρόπως στις οθόνες μέσα από διάφορες ιστορίες που συνέχιζαν τον μύθο του ή μέσα από παραλλαγμένα (αν όχι… μεταλλαγμένα) ριμέικ. Το 1963 η μοίρα ένωσε για πρώτη φορά την πορεία τους στην ταινία «Κινγκ Κονγκ εναντίον Γκοτζίλα» που συνυπέγραψαν ο Ισίρο Χόντα και ο Αμερικανός Τομ Μοντγκόμερι. Μάλιστα, αυτή η ταινία επρόκειτο να γίνει ριμέικ πολύ νωρίτερα από την περσινή ταινία.

Κινούμενο σχέδιο και η βία του Κιτάνο

Το 2001, η ταινία «Ταξίδι στη Χώρα των Θαυμάτων» έσπασε κάθε ρεκόρ στα ταμεία των αιθουσών της Ιαπωνίας και κέρδισε πολλά βραβεία διεθνώς, όπως τη Χρυσή Αρκτο στο Φεστιβάλ Βερολίνου το 2002 αλλά και το Οσκαρ καλύτερης ταινίας κινουμένων σχεδίων. Λίγο καιρό αργότερα, μια άλλη ταινία κινουμένων σχεδίων, το «Κινούμενο κάστρο», συμμετείχε στο Φεστιβάλ Βενετίας εντός διαγωνισμού και διεκδίκησε επίσης το Οσκαρ καλύτερης ταινίας κινουμένων σχεδίων. Δημιουργός τους ο Χαγιάο Μιγιαζάκι, κορυφαίος εκπρόσωπος του ιαπωνικού κινούμενου σχεδίου και εκείνος που το έκανε διάσημο σε όλον τον κόσμο. Ο Μιγιαζάκι γεννήθηκε στο Τόκιο το 1941 και αφού αποφοίτησε από το πανεπιστήμιο το 1963 (πτυχίο στις Πολιτικές Επιστήμες και στα Οικονομικά), έπιασε δουλειά στην εταιρεία κινουμένων σχεδίων Toei Animation Company. Ως κομίστας (animator) δούλεψε σε τηλεοπτικές σειρές και ταινίες, συχνά σε συνεργασία με τον μεγαλύτερό του συνάδελφο και μέντορα, σκηνοθέτη Ισάο Τακαχάτα. Σκηνοθέτησε τηλεοπτικές σειρές, όπως το «The Future Boy Conan» (1978) και η διάσημη «Χάιντι», και αρκετές ταινίες μεγάλου μήκους, συμπεριλαμβανομένης και της ταινίας του 1979 «The Castle of Cagliostro».

Το 1985 οι Μιγιαζάκι – Τακαχάτα ίδρυσαν το Studio Ghibli. Ο Μιγιαζάκι έχει σκηνοθετήσει οκτώ κινηματογραφικές ταινίες, αλλά εκτός από τα κινούμενα σχέδια σχεδιάζει και manga. Η πιο σπουδαία δουλειά του έχει τον τίτλο «Nausicaa manga», ένα επικό παραμύθι που δούλευε με διαλείμματα από το 1982 ως το 1994, ενώ παράλληλα έκανε ταινίες κινουμένων σχεδίων.

Στις δεκαετίες του 1990 και του 2000 ο Τακέσι Κιτάνο, σκηνοθέτης των «Πυροτεχνημάτων», της «Σονατίνα» και αργότερα των «Κουκλών» και του «Ζατοΐτσι» που αναφέρθηκε παραπάνω, υπήρξε ο κυριότερος πρεσβευτής του σύγχρονου ιαπωνικού κινηματογράφου στο εξωτερικό. Οι ταινίες του που έχουν κερδίσει διακρίσεις σε όλα τα μεγάλα κινηματογραφικά φεστιβάλ του κόσμου, είναι τα ειρωνικά αλλά και σπαρακτικά πορτρέτα ψυχικά τραυματισμένων ανθρώπων (συνήθως αστυνομικοί ή Γιακούζα) που ακολουθούν αυτοκαταστροφική πορεία μέσα σε βίαια περιβάλλοντα. Είναι ταινίες σκληρές αλλά και συνάμα τρυφερές, καμιά φορά μόνο τρυφερές, όπως το «Ταξίδι του Κικουτζίρο».