Μοχθηρός βίος

Εδώ και πενήντα χρόνια τους θερινούς μήνες, Χριστούγεννα και Πάσχα καταφεύγω σε μια έρημη γειτονιά μιας ιστορικής πολίχνης της Αττικής, σε ένα μικρό, αγροτικό σπίτι με δύο αυλές, την πάνω και την κάτω, διότι το οικόπεδο είχε δύο επίπεδα που επικοινωνούν με σκάλες τεσσάρων σκαλοπατιών. Το κάτω επίπεδο – αυλή είναι στρωμένο με πλάκες Καρύστου, το απάνω είναι χωράφι με γκαζόν και εκατό περίπου γλάστρες και γύρω – γύρω λεύκες και μερικά οπωροφόρα. Τυπικό χωριάτικο σπίτι, ισόγειο που εξασφαλίζει προστασία από τη βαβούρα και τη μικρή αγορά της κωμόπολης και τη χαρά να ζει κανείς κατά φύσιν, αφού οι συνθήκες και η οικοδομή σε ωθούν να ζεις κατά χώραν, αφού το σπίτι έχει γωνιές προσανατολισμένες σε όλες τις οπτικές του ορίζοντα και προστατευμένες από τον ήλιο και τη βροχή. Μικρός, απλός, λιτός παράδεισος με ανθρώπους που είναι καταδικασμένοι να ζουν στη χλαλοή των μεγαλουπόλεων, τις πολυκατοικίες και την επικοινωνία με αυτοκίνητα και τηλέφωνα.

Σε αυτή την αυλή πενήντα τώρα χρόνια έχω αποσυρθεί καλοκαίρια και γιορτές και στην αυλή, με συντροφιά τις μυρωδιές των λουλουδιών και τα γαυγίσματα και τα νιαουρίσματα σκύλων και γατιών, που μας εγκαθίστανται σε ώρες… φαγητού από όλη τη γειτονιά προσήλυτες. Εδώ μετέφρασα είκοσι πέντε τραγωδίες των τριών τραγικών και εννέα κωμωδίες του Αριστοφάνη και, βέβαια, τροφοδότησα αυτές τις φιλόξενες στήλες (πενήντα χρόνια!) με επιφυλλίδες, σχόλια, κριτικές παραστάσεων και περιόδους ιστορίας θεάτρου. Αυτός είναι ο κόσμος μου που τον χάρηκα συχνά με φίλους και συγγενείς στενούς κι αγαπημένους, φευγάτους πια. Αλλά δίπλα στον δικό μου κόσμο κυκλοφορεί μια ολόκληρη οικογένεια από πλάσματα του Θεού. Και πρώτα τα σκυλιά, δικά μας, οικόσιτα που άλλαξαν περιβάλλον και από τα μπαλκόνια της πολυκατοικίας βρίσκονται ξαφνικά στον οικείο χώρο της ράτσας τους, άμαθα στην αρχή, φοβισμένα, κυρίως όταν έρχονται σε επαφή με ντόπιους αλήτες, συχνά αδέσποτους, που πιθανόν να ήταν και συγγενείς, αφού ο σκύλος μας είχε μεταφερθεί κουτάβι από την αυλή μας και είχε μεγαλώσει στα παρκέ και στα χαλιά, στο καλοριφέρ και στον αιφνιδιασμό των κουδουνιών του ταχυδρόμου ή του παιδιού του μπακάλικου.

Δύσκολα μπόρεσε οικόσιτος σκύλος να συμβιώσει με την αγέλη των αδέσποτων της γειτονιάς που γνώριζαν με ακρίβεια δεκαλέπτου πότε θα άρχιζε η μοιρασιά στα μπολ τους του φαγητού, τρεις φορές τη μέρα! Συχνά, αν από αστοχία μιας έμενε ανοιχτή μια πόρτα του σπιτιού, τολμηροί αλητάμπουρες ορμούσαν στην κουζίνα, ανακάλυπταν τα μπολ του Μάρκου μας και χωρίς ίχνος φόβου καταβρόχθιζαν τις τροφές του. Ειδικές τροφές, αφού είναι ευνουχισμένος με προτροπή του γιατρού.

Το μεγάλο, όμως, πανηγύρι γίνεται με το γατομάνι. Αυτή την ώρα, πρωί Κυριακής, μετρώ δέκα γάτες και στο γκαζόν να κυνηγιούνται τα τέσσερα μωρά μιας γάτας που είναι αδελφή και κόρη άλλων γάτων που συναγωνίζονται στη λεηλασία της τροφής. Εχω ήδη, όχι απλώς ξεχωρίσει, αλλά και έχω καταγράψει με ακρίβεια τα «χούγια» κάθε μιας γάτας. Εν πρώτοις, είναι τελείως διαφορετική η συμπεριφορά τους, όταν συνυπάρχουν με άλλες και άλλη, όταν βρίσκονται μόνες τους στο πεδίο. Υπάρχουν γάτες προσηνείς, ευάγωγες, θα έλεγα ανθρώπινες. Πιθανόν έχουν μεγαλώσει σε σπίτια της γειτονιάς και έχουν εγκλιματιστεί στην ανθρώπινη παρουσία, ώστε να αισθάνονται με τον καιρό ως αναγκαία την ανθρώπινη παρέα και να προσαρμόζονται στα ήθη και στα ωράρια των αφεντικών τους. Πράγματι, θα παρατηρήσει κανείς ότι, όταν τα αφεντικά απουσιάζουν ή κοιμούνται, οι γάτοι αποσύρονται σε προσφιλείς και συνήθως μόνιμες μεριές του σπιτιού. Ομως, οι αδέσποτοι γάτοι της γειτονιάς που δεν έχουν στέγη, αναζητούν και βρίσκουν τροφή στις αυλές των γεωργικών οικισμών, όπου πάντα θα υπάρχουν οικόσιτα ζώα, σκυλιά, γατιά, κότες, κοκκόρια, γαλοπούλες, γουρούνια, πάπιες, αλλά και ποντίκια των αγρών που, σε ώρες που τα ζωντανά αποσύρονται, κάνουν την εμφάνισή τους και ροκανίζουν ό,τι βρουν. Δεν πρέπει, όμως, ν’ αφήσουμε απέξω και τα πουλιά, κάργιες, κιρκινέζια, σπουργίτια, άγρια περιστέρια και από τις κοντινές παραλίες γλάροι κι όχι σπάνια αετοί που ορμούν στα γεμάτα τροφή μπολ της αυλής.

Αλλά ξαναγυρίζω στις γάτες. Αν έχεις υπομονή και περιέργεια, γρήγορα θα ανακαλύψεις πως σε μια παρέα είκοσι γάτων που σπεύδουν να φάνε σε μια αυλή που η νοικοκυρά φροντίζει και για τους απροσδόκητους επισκέπτες υπάρχουν είκοσι διαφορετικές «προσωπικότητες». Υπάρχει η δειλή γάτα που τη βλέπεις να περιμένει απόμακρα, όταν οι άλλες στριμώχνονται και, συχνά γρυλίζοντας, αποδιώχνουν τους διεκδικητές της τροφής. Τα δειλά γατιά, όταν τελειώσει η μάχη του συσσιτίου, πλησιάζουν καχύποπτα τα μπολ και τρώνε, ενώ κάθε φορά που σηκώνουν τη μουσούδα τους, ρίχνουν και μια ματιά, μήπως πλησιάζει ο νέος συνδαιτυμόνας ή ο αχόρταγος της παρέας. Υπάρχουν πάλι οι βίαιοι, απαιτητικοί μοναχοφάηδες. Με τέχνη απλώνουν το σώμα τους και αποκλείουν άλλη προσέγγιση και, σε περίπτωση που επιχειρείται άλωση του οχυρού, ορμούν, βγάζουν τα νύχια και δείχνουν τα δόντια τους. Ανάμεσα στα δύο αυτά άκρα υπάρχουν οι φιλήσυχοι «αστοί» γάτοι, ευγενικοί, συνεργάσιμοι, δίκαιοι, νομοταγείς επιδιώκουν τη συνύπαρξη με τη συμπεριφορά τους νιώθεις να θέλουν να πείσουν τους άλλους πειναλέους πως το φαΐ φτάνει και περισσεύει και δεν έχει νόημα να ερίζουμε για κάτι που είναι πλουσιοπάροχα διαθέσιμο.

Η αυλή, όμως, έχει κι άλλα σπουδαία μαθήματα να μας προσφέρει. Οι γάτες που γεννούν είναι αξιοθαύμαστο πως ήδη από πριν γεννήσουν έχουν ανακαλύψει στην αυλή απομονωμένη γωνιά, προφυλαγμένη από πάσης φύσεως επισκέψεις, ακόμη και φιλικές, όπου και θα γεννήσουν τα τρία, τέσσερα και συχνά και πέντε γατάκια τους. Ο μέγας κίνδυνος είναι τα αρσενικά γατιά της γειτονιάς που, όταν ανακαλύψουν φωλιά με νεογέννητα γατιά, ορμούν και τα πνίγουν. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, να είναι και δικά τους παιδιά. Μέγα μάθημα της φύσης, αφού μόνο η μάνα, για όσο τα μωρά έχουν την ανάγκη της, τα προστατεύει. Ο πατέρας αποξενώνεται μετά τη συμμετοχή του στην κύηση! Η μάνα – γάτα εκπαιδεύει τα παιδιά της συνεχώς. Πέρα από τον θηλασμό, τα καθοδηγεί στον τρόπο συμπεριφοράς, ειδικά σε επικίνδυνο πεδίο. Τα δασκαλεύει να σκαρφαλώνουν στα δέντρα, να αμύνονται σε επιθέσεις και να φερμάρουν ως κυνηγοί.

Αφήνω τώρα την κοινωνία των τετραπόδων και γυρίζω την προσοχή μου στη μία αυλή που είναι στρωμένη με ακανόνιστες μαλτεζόπλακες, διαφόρων ακανόνιστων σχημάτων και ποικίλων μεγεθών. Εκεί οργιάζει η ζωή των μυρμηγκιών. Με γύρω – γύρω αυλή, παρτέρια με δέντρα, θάμνους και λουλούδια είναι αυτονόητο πως θα συγκεντρώνει πληθώρα ζωυφίων. Δεν θα μείνω στα σκουλήκια, στις σαύρες, στα σκαθάρια, στα σαλιγκάρια, αποικίες άπειρες που κυκλοφορούν. Παλιότερα στην αυλή είχαν εμφανισθεί από το πουθενά και μια – δυο χελώνες και αρκετοί σκαντζόχοιροι, ίσως διότι υπάρχει συνεχώς υγρασία από συντριβάνι που ποτίζει το γκαζόν, αλλά και πιθανές τρύπες που έχει ο μαντρότοιχος που συγκοινωνεί με αγρούς στη γειτονική περιοχή. Θα μείνω σήμερα στα μυρμήγκια, σε αυτό τον θαυμαστό κόσμο της αιώνιας κίνησης. Αναφέρομαι στα μυρμήγκια του αγρού και της αυλής που είναι τόσο μικροσκοπικά, ώστε γίνονται αντιληπτά μόνο ως κίνηση. Με γυμνό μάτι, ακόμη και σε απόσταση μισού μέτρου, διακρίνει κανείς να τρέχει με φρενήρη ρυθμό ένα απειροελάχιστου όγκου μαύρο σημαδάκι. Κι όμως, φίλοι, αυτό είναι ΖΩΗ. Εχω δει βίντεο από αεροπλάνο της Νέας Υόρκης σε ώρα αιχμής νύχτα! Διακρίνεις φώτα σταθερά, φώτα κινούμενα αλλοπρόσαλλα, χωρίς ρυθμό καθορισμένο, μια αέναη κίνηση που, όταν σκεφτείς ως γνώστης τι συμβαίνει σε μια μεγαλούπολη νύχτα, γνωρίζεις τους νόμους της κυκλοφορίας, τα φανάρια, τις διασταυρώσεις, τα πάρκινγκ, το κυνήγι των παρανομούντων από την Τροχαία, τη στάθμευση για ανεφοδιασμό, τη στάθμευση από δυστύχημα κ.λπ. Από ψηλά έχεις την εικόνα μιας τυχαίας, απροσδιόριστης συμπεριφοράς.

Αυτή την εικόνα έχει κανείς, παρατηρώντας την τρελή κούρσα ανάμεσα στις πλάκες της αυλής των εκατοντάδων μυρμηγκιών. Πάνε – έρχονται, γυροφέρνουν, επιστρέφουν, απλώνονται σε ευρύ πεδίο, άλλοτε περιπολούν γύρω από ένα φύλλο δέντρου που έχει πέσει στο έδαφος. Εντοπίζω ένα απειροελάχιστο σε όγκο μυρμήγκι που γίνεται αντιληπτό μόνο ως κίνηση. Κι όμως, έχει σκοπό και σχέδιο. Κουβαλάει έναν μικρό, δύο πόντων, μίσχο ενός φύλλου, τριπλάσιο σε μήκος από τον μεταφορέα του. Για να διασχίσει δεκαπέντε πόντους στην ανώμαλη αυλή περνάνε τρία τέταρτα της ώρας. Αλλοτε κάτω από τον μίσχο, άλλοτε, σπρώχνοντας, προσπαθεί κάπου να το πάει. Προφανώς να είναι είδος τροφής, αφού ο μίσχος θα είναι γεμάτος με χυμούς, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως οικοδομικό υλικό, σε κατοικία, φωλιά, παρατηρητήριο.

Παρακολουθώ τη διαδρομή. Οι μαλτεζόπλακες της αυλής έχουν εξάρσεις, ανωμαλίες, εξογκώματα. Ανάμεσα σε δύο μεσολαβεί το τσιμέντο που τις ενώνει. Η αυλή είναι γεμάτη με φύλλα, πετραδάκια, μικρά σκουπιδάκια, πευκοβελόνες και σε λακκούβες κρατάει νερά ή υγρασία. Το μυρμήγκι, κουβαλώντας ή σπρώχνοντας τον ξερό μίσχο, κάθε τόσο αφήνει το φορτίο του και κάνει έρευνα πεδίου. Προσπαθεί να βρει το πλέον κατάλληλο σημείο που θα του επιτρέψει να περάσει με το φορτίο του. Αφού σχεδιάσει μια πρόσφορη πορεία, επανέρχεται, φορτώνεται τον μίσχο ή τον σπρώχνει προς την κατεύθυνση που έχει σχεδιάσει. Την ίδια στιγμή δίπλα του, πλάι του δεκάδες άλλα μικροσκοπικά μυρμήγκια πηγαινοέρχονται αδιάφορα για τον μόχθο του «συμπολίτη» τους. Ούτε, όπως διαπιστώνω, υπάρχει καμιά διάθεση από κάποιον συνοδοιπόρο να βοηθήσει, ούτε έστω κι ένας φιλοτιμήθηκε να «βάλει ένα χέρι»!

Ο λιλιπούτειος Σίσυφος παλεύει και πασχίζει ολομόναχος. Αφού επί τόσην ώρα κατόρθωσε να κουβαλήσει το φορτίο του σε απόσταση τριάντα – σαράντα πόντους, ξαφνικά το εγκατέλειψε και χάθηκε. Εκεί ήταν εξαρχής το τέρμα της ενέργειάς του; Αλλαξε σχέδιο βίου; Απογοητεύτηκε; Βρήκε κάτι προσφορότερο για τον σκοπό του; Σιχάθηκε και τον σκοπό και τον μόχθο του και τη ζωή του; Αλλαξε, ίσως, σκοπό; ‘Η μήπως βρήκε άλλο, προσφορότερο μέσο προστασίας ή άμυνας; Βλέποντας γύρω τους χιλιάδες συγγενείς του να τρέχουν πέρα – δώθε, ψάχνοντας ή αδιαφορώντας για ευρήματα, ίσως αντελήφθη πως η ζωή δεν έχει νόημα, όταν μάλιστα κάθε στιγμή, κι ενώ κουβαλάς το φορτίο σου, μια σαγιονάρα σαν θεόρατο βουνό σε τσαλαπατάει, αφήνεσαι στη μοίρα σου και το πολύ, σαν τα άπειρα αδελφά μυρμήγκια, αρχίζεις να τρέχεις χωρίς σκοπό, έχοντας διαπιστώσει τραγικά πως μόνος σκοπός της ζωής είναι το τρέξιμο. Εως το μοιραίο τέρμα.

Ποιος, αλήθεια, άλλαξε νόημα στην πορεία από το ουσιαστικό «μόχθος» στο επίθετο «μοχθηρός»;