Δίπλα μας είναι: το παράδειγμα της Ισπανίας

Αν έπρεπε να βάλει κανείς μια ημερομηνία στην αφύπνιση της Ισπανίας γύρω από την έμφυλη βία, θα ήταν η 17η Δεκεμβρίου του 1997. Την ημέρα εκείνη η 60χρονη Ανα Οράντες κάηκε ζωντανή από τον πρώην σύζυγό της. Δέκα ημέρες νωρίτερα, αυτή η μητέρα οκτώ παιδιών είχε μιλήσει στην ισπανική τηλεόραση για την κόλαση που ζούσε επί σχεδόν σαράντα χρόνια, το ξύλο, τις επιθέσεις, τους εξευτελισμούς και την απομόνωση που της είχε επιβάλει ο άνδρας τον οποίο είχε παντρευτεί. Ενώπιον των τηλεθεατών, είχε διηγηθεί πώς, μετά τη νομιμοποίηση του διαζυγίου, το 1981, είχε καταθέσει περισσότερες από 15 μηνύσεις σε βάρος του χωρίς να βρει τη στήριξη που χρειαζόταν. Και όταν κατάφερε επιτέλους να πάρει διαζύγιο, το 1996, ο δικαστής την υποχρέωσε να μοιραστεί το σπίτι της με τον πρώην σύζυγό της.

Ο βίαιος θάνατος της Ανα Οράντες βιώθηκε στην Ισπανία σαν εθνικό τραύμα. Πυροδότησε μια διαδικασία περισυλλογής και αυτοκριτικής, που κατέληξε, υπό την πίεση φεμινιστικών κινημάτων, στην ανάπτυξη ενός «σχεδίου δράσης κατά της ενδοοικογενειακής βίας» από τη συντηρητική κυβέρνηση Αθνάρ και τη δημιουργία, το 2001, ενός παρατηρητηρίου, εξαρτώμενου από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, που απογράφει τα θύματα της έμφυλης βίας. Απόφαση να αναλάβουν δράση πήραν όμως και τα ΜΜΕ. Από το 2003, και γνωρίζοντας καλά πως σε αυτές τις περιπτώσεις «ό,τι δεν βλέπουμε, δεν υπάρχει», κάθε φορά που μια γυναίκα δολοφονείται από τον σύντροφο, τον σύζυγο ή κάποιον «πρώην» όλα μιλούν και γράφουν για αυτό ενημερώνοντας τον ετήσιο μετρητή των εγκλημάτων.

Και η Ισπανία συνέχισε να θωρακίζεται. Τον Δεκέμβριο του 2004, επί σοσιαλιστικής κυβέρνησης Θαπατέρο, το κοινοβούλιο υιοθέτησε ομόφωνα έναν νόμο ολοκληρωμένης προστασίας έναντι της έμφυλης βίας. Δημιουργήθηκε μια Εισαγγελία και δικαστήρια ειδικά για τη βία κατά των γυναικών – υπήρξαν αντιδράσεις αρχικά, το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο της Ισπανίας φοβόταν μήπως τα δικαστήρια αυτά ήταν αντίθετα στο Σύνταγμα, 15 χρόνια αργότερα ωστόσο πρότεινε πρόσφατα την εξειδίκευση στην έμφυλη βία επιπλέον 33 ποινικών δικαστηρίων· επιπλέον 1.400 από τους 5.300 ισπανούς δικαστές έχουν ακολουθήσει ένα σύντομο πρόγραμμα επιμόρφωσης γύρω από αυτά τα θέματα και άλλοι τόσοι έχουν γραφτεί σε ένα πολύ μεγαλύτερο αντίστοιχο πρόγραμμα.

Για να επιστρέψουμε όμως στο 2004, ο ίδιος εκείνος νόμος της κυβέρνησης Θαπατέρο ενίσχυσε τα μέτρα προστασίας των θυμάτων, προβλέποντας την εκδίωξη του δράστη από την οικογενειακή οικία, «εντολές απομάκρυνσης» που του επιβάλλουν μια ελάχιστη απόσταση από την κατοικία του θύματος ή και την αφαίρεση της γονικής μέριμνας. Τρία χρόνια αργότερα, το 2007, δημιουργήθηκαν μια δωρεάν τηλεφωνική γραμμή SOS που δεν αφήνει ίχνη στους λογαριασμούς των τηλεφώνων, καθώς και ένας ιστότοπος, ώστε να μπορεί ο οποιοσδήποτε πολίτης να ειδοποιήσει τις Αρχές σε περιπτώσεις έμφυλης βίας διατηρώντας την ανωνυμία του. Και το 2009 η κυβέρνηση έθεσε σε εφαρμογή ένα νέο, πρωτοποριακό εργαλείο: ηλεκτρονικά βραχιόλια, τα οποία επιτρέπουν να ελέγχεται, στις σοβαρότερες περιπτώσεις, η απόσταση που χωρίζει τον δράστη από το θύμα. Επί του παρόντος, κάπου 2.300 ανάλογα ηλεκτρονικά βραχιόλια βρίσκονται σε λειτουργία στην Ισπανία. Η Γαλλία αποφάσισε να τα υιοθετήσει μόλις τον περασμένο Δεκέμβριο, μόλις 250 έχουν προς το παρόν διανεμηθεί από τους γάλλους δικαστές: μπορεί ο Εμανουέλ Μακρόν να έχει αναγάγει την ισότητα των φύλων σε προτεραιότητα, ο προϋπολογισμός του υπουργείου Ισότητας ωστόσο είναι μόλις 50 εκατομμύρια ευρώ στη Γαλλία έναντι 450 εκατομμυρίων στην Ισπανία.

Και η Ισπανία συνέχισε να θωρακίζεται. Ο νόμος του 2004 συμπληρώθηκε το 2017 με ένα «κρατικό σύμφωνο», που περιελάμβανε 290 νέα διυπουργικά μέτρα, προβλέποντας μεταξύ πολλών άλλων και τη σύσταση εξειδικευμένων αστυνομικών ομάδων, επεκτείνοντας το δίκτυο ψυχολογικής, δικαστικής, κοινωνικής και οικονομικής στήριξης για τα θύματα της έμφυλης βίας. Η κυβέρνηση Σάντσεθ θέλει τώρα να καταστήσει το σύμφωνο αυτό, που είχε μια αρχική πενταετή διάρκεια, μόνιμο. Θέλει επίσης να ιδρύσει μια ενιαία υπηρεσία για την πρόσβαση των θυμάτων στις κοινωνικές υπηρεσίες, ώστε να αποφεύγεται η γραφειοκρατία που μπορεί να τα «επαναθυματοποιήσει», και να δημιουργήσει «βιολετί σημεία», ώστε κάθε κατάστημα, κάθε εμπορικό κέντρο, κάθε ιδιωτικός ή δημόσιος φορέας να γίνει ένας ασφαλής για αυτά χώρος, ώστε να εμπλακεί το σύνολο της κοινωνίας – ο μόνος τρόπος να εξαλειφθεί η έμφυλη βία.

Από το 2004 ο αριθμός των γυναικοκτονιών μειώθηκε στην Ισπανία κατά 25%. Η έμφυλη βία αυξήθηκε βέβαια σε όλες τις χώρες στη διάρκεια της πανδημίας, το ξέρουμε καλά αυτό, και μόλις ένα 28% των θυμάτων της υποβάλλει σήμερα καταγγελία στην Ισπανία. Η χώρα διαθέτει όμως ένα από τα ισχυρότερα νομικά πλαίσια παγκοσμίως, έχει βιώσει την τελευταία 20ετία μια πολιτιστική έως και πολιτισμική αλλαγή, είναι η χώρα της Ευρώπης που έχει κάνει την περισσότερη δουλειά όσον αφορά την καταπολέμηση της έμφυλης βίας. Το αναγνώρισε πρόσφατα και η γαλλίδα υφυπουργός Ισότητας, στη διάρκεια μιας συνάντησης στη Μαδρίτη με την ισπανίδα ομόλογό της. Δίπλα μας είναι το καλό παράδειγμα, αρκεί να το θελήσουμε προκειμένου να εμπνευστούμε.