Η Διάσκεψη για το Μέλλον {LF}της Ευρώπης και η διαβουλευτική στροφή της ΕΕ

Η Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης, η οποία συμφωνήθηκε τον Μάρτιο 2021 μεταξύ Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Συμβουλίου και Ευρωπαϊκής Επιτροπής, φιλοδοξεί να δημιουργήσει «έναν νέο χώρο συζήτησης με τους πολίτες όπου θα εξετάζονται οι προκλήσεις και οι προτεραιότητες της Ευρώπης», εισάγοντας μια διαβουλευτική στροφή στη διαμόρφωση πολιτικών της ΕΕ. Βεβαίως η Διάσκεψη δεν θα αντικαταστήσει τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς της Ενωσης, όμως είναι ένα πρώτο βήμα στην εξοικείωση θεσμικών οργάνων και πολιτών ομού με μια περισσότερο διαβουλευτική δημοκρατική διακυβέρνηση.

Υπάρχουν δύο κύριες προκλήσεις. Πρώτον, το σύγχρονο φιλελεύθερο δημοκρατικό σύστημα είναι κατ’ αρχήν βασισμένο σε μια τυπική αποφασιστική διαδικασία της «κορυφής» (κυβερνώντων) προς τη «βάση» (πολίτες), με τακτή επιλογή της «κορυφής» από τη «βάση» μέσω παραδοσιακών εκλογικών μεθόδων (νομιμοποίηση) και με διάφορους μηχανισμούς λογοδοσίας για το διάστημα μεταξύ εκλογικών αναμετρήσεων. Συνεπώς, το θεσμικό οικοδόμημα δεν είναι ιδιαίτερα προσανατολισμένο στη διοργάνωση πραγματικά αποτελεσματικής διαβούλευσης των πολιτών και οι ίδιοι οι πολίτες δεν είναι συνηθισμένοι σε μια τέτοια διαδικασία. Δεύτερον, με τους εξαιρετικά ταχείς και απαιτητικούς ρυθμούς της σημερινής εποχής, οι περισσότεροι πολίτες απλώς δεν διαθέτουν τον χρόνο ούτε και τα απαιτούμενα «ενεργειακά» αποθέματα για να ασχοληθούν με την ορθή διερεύνηση ενός θέματος.

Στην αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων θα πρέπει να στοχεύσουν οι δράσεις της Διάσκεψης, ήτοι στη δυνατότητα εξοικείωσης των πολιτών με τις διαδικασίες της διαβούλευσης, την ορθή πληροφόρηση και συζήτηση, και την, εν τέλει, λειτουργική διαμόρφωση προτάσεων ή εισηγήσεων πολιτικών προς βελτίωση της κοινωνίας. Εμφαση πρέπει να δοθεί στη διάχυση ακριβούς και τεκμηριωμένης πληροφόρησης, δεδομένου και του φαινομένου παραπλανητικών ή ψευδών ειδήσεων στα μέσα δικτύωσης, ζήτημα καίριας σημασίας για την ορθή διεξαγωγή της διαβουλευτικής διαδικασίας. Για παράδειγμα, η δημόσια συζήτηση για την πανδημία της ασθένειας Covid-19 ίσως διεξαγόταν ακριβέστερα και λειτουργικότερα εάν είχε αναδειχθεί το γεγονός ότι πολλά επιστημονικά περιοδικά υψηλού κύρους, όπως το «Lancet», παρέχουν δωρεάν πρόσβαση σε όλα τα συναφή ακαδημαϊκά άρθρα και εάν περισσότεροι πολίτες είχαν εκπαιδευτεί να λαμβάνουν μέρος της πληροφόρησής τους κατευθείαν από τέτοιες πηγές.

Σημαντικό είναι επίσης οι θεσμοί της ΕΕ να δημιουργήσουν τον απαραίτητο χώρο και να παράσχουν τις αντίστοιχες προϋποθέσεις για μια λειτουργική διαβούλευση. Ενδιαφέρον παρουσιάζει μελέτη τετραετούς διάρκειας στην Ισλανδία σχετικά με τις ευεργετικές συνέπειες μειωμένων ωρών εργασίας για την ανάπτυξη της προσωπικότητας των εργαζομένων και την ισορροπία εργασίας και προσωπικής ζωής, αλλά και για την παραγωγικότητά τους. Οι ευεργετικές αυτές συνέπειες και το πλεόνασμα ελεύθερου χρόνου που προκύπτει θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση για ενίσχυση της συστηματικότερης ενασχόλησης με τα κοινά. Αντιστοίχως, και οι πολίτες από πλευράς τους θα πρέπει να προσανατολιστούν στις διαδικασίες της διαβούλευσης ως μια αμεσότερη, επαρκέστερη στην παρεχόμενη πληροφόρηση και αποτελεσματικότερη στη διάδραση μεταξύ πολιτών και ληπτών αποφάσεων διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικών.

Συνεπώς, η Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης πρέπει να αποτελέσει το εφαλτήριο για τη διαβουλευτική στροφή της ΕΕ, εξοικειώνοντας θεσμούς και πολίτες με μια περισσότερο άμεση και τακτική αλληλοδιάδραση στην επεξεργασία πολιτικών προτάσεων, βαθαίνοντας το σύγχρονο σύστημα δημοκρατικής διακυβέρνησης. Η ρηξικέλευθη φύση της Διάσκεψης δεν έγκειται στην βραχυπρόθεσμη διαμόρφωση σειράς αναθεωρήσεων των Συνθηκών ή των πολιτικών της ΕΕ, αλλά στην αρχική θεμελίωση μιας μεσο/μακροπρόθεσμης διαδικασίας που  αποβλέπει στο να αναδιαμορφώσει τη συμμετοχική λειτουργία θεσμών και πολιτών στη δημοκρατία, προάγοντας ουσιωδώς την ποιότητα και δημοκρατικότητα της σύγχρονης διακυβέρνησης.

Ο Αλέξανδρος Κυριακίδης είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)