Η επιβολή της φόρμας

υφυής κωμωδία, το «Σχολείο των Γυναικών» του Μολιέρου αποτελεί μια πρωτοπόρα εκδοχή της γυναικείας εξέγερσης ή και χειραφέτησης, ανατρέποντας τα στερεότυπα όχι μόνον της εποχής της, αλλά και των αιώνων που ακολούθησαν. Γεμάτη μπερδέματα, παρεξηγήσεις και ανατροπές, περιλαμβάνει σωρεία κωμικών καταστάσεων ενώ θίγει λεπτά ζητήματα τιμής, πίστης και εξουσίας.

Κορυφαία μορφή του παγκόσμιου θεάτρου, ο Μολιέρος (Molière, γεννημένος με το όνομα Jean-Baptiste Poquelin, 1622-1673) κατόρθωσε να ανορθώσει την κωμωδία στο ύψος της τραγωδίας. Ηθοποιός ο ίδιος και με δικό του θίασο, γνώρισε την εύνοια του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΔ΄, παίζοντας τα έργα του στην Αυλή του, ενώ με τον «Ταρτούφο» βρέθηκε ακόμα και αντιμέτωπος με τον αφορισμό από την Εκκλησία. Ο «Ταρτούφος», μαζί με τον «Δον Ζουάν» και τον «Μισάνθρωπο», αποτελούν μια τριλογία με βαθιές φιλοσοφικές αναζητήσεις και ξεχωρίζουν ανάμεσα στο πλήθος των μεγάλων του, έτσι κι αλλιώς, κωμωδιών. Κλασικός και αναγνωρισμένος, αυτός ο θεατράνθρωπος του 17ου αιώνα παραμένει εξαιρετικά σύγχρονος, γι΄αυτό και τα έργα του ανεβαίνουν στις σκηνές του κόσμου.

Το «Σχολείο των Γυναικών» («L’ Ecole des femmes», 1662) έρχεται έναν χρόνο μετά το «Σχολείο των Συζύγων» (L’Ecole des Maris») και καταπιάνεται με ένα θέμα που απασχόλησε τον Μολιέρο και σε άλλα έργα του, την απιστία.

Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Αρνόλφος. Από τον φόβο να μη βιώσει στον έγγαμο βίο του την απιστία και γίνει κερατάς, επιλέγει ένα νέο κορίτσι – με το συμβολικό όνομα Αγνή – το οποίο και προετοιμάζει για τον ρόλο της συζύγου. Μόνον που ο έρωτας βάζει τρικλοποδιά στον ίδιο και τα σχέδιά του.

Με την έμμετρη (δεκαπεντασύλλαβος) και εξαιρετικά ακριβή αλλά και γλαφυρή μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη (παραγγελία για την παράσταση του Λευτέρη Βογιατζή), ο Εκτορας Λυγίζος ξεκινά με τους καλύτερους οιωνούς. Το κείμενο ρέει, παρέχοντας μια σπάνια ουσιαστικά ακουστική απόλαυση.

Η παράσταση. Μέσα σε ένα σύμπαν όπου οι μολιερικοί ήρωες συντάσσονται πλάι σε μουσικά όργανα (απλωμένα πάνω στη σκηνή) ενώ παράλληλα παραπέμπουν (και) σε σχολική τάξη, ο Αρνόλφος (τον ερμηνεύει ο ίδιος ο σκηνοθέτης) παίζει τον ρόλο του μαέστρου και δασκάλου. Μια υπερμεγέθης ή μάλλον ογκώδης ντουντούκα που περιστρέφεται (από τα μέλη του θιάσου) αποτελεί το βασικό σκηνογραφικό στοιχείο: Οι ήρωες μπαίνουν, βγαίνουν, ανεβαίνουν, κατεβαίνουν, κρύβονται ή εμφανίζονται καθώς μιλούν ή σκέφτονται τις κινήσεις τους. Εξαιρετικά συντονισμένοι μεταξύ τους, μια θεατρική ομάδα καλοδουλεμένη και με σαφέστατο κοινό κώδικα, γλιστράει από τη μία κατάσταση στην άλλη ακολουθώντας τη μουσικότητα και τον ρυθμό του κειμένου.

Ωστόσο, στην προσπάθειά τους αυτή παγιδεύονται από την ίδια τη φόρμα. Το σχήμα που έχει επιλεγεί και επιβληθεί από τον σκηνοθέτη περιορίζει τη δυναμική του αποτελέσματος, ξεκινώντας από τον λόγο. Γιατί είναι αυτός ο λόγος, η μετάφραση της Προκοπάκη, που τους καλεί να απελευθερωθούν. Και γι’ αυτό το φαρσικό στοιχείο ενίοτε υποχωρεί εν όψει μια αυστηρότητας. Τον τόνο δίνει πρώτος ο σκηνοθέτης-πρωταγωνιστής, ο Εκτωρ Λυζίγος, που μοιάζει σαν να θέτει τα όρια.

Η Ευαγγελία Καρακατσάνη ξεχωρίζει με τη ρευστή της υποκριτική, ενώ ο Γιάννης Κλίνης κι εδώ – όπως και στο «1821, η επιθεώρηση» – μεταμορφώνεται καθώς ερμηνεύει με λεπτότητα άλλη μια γυναικεία φιγούρα.

Μετάφραση Χρύσα Προκοπάκη
Διασκευή – σκηνοθεσία Εκτορας Λυγίζος
Σκηνικά
Κλειώ Μπομπότη
Κοστούμια Αλκηστη Μάμαλη
Φωτισμοί Δημήτρης Κασιμάτης
Μουσική
TheBoy
Παίζουν Κωνσταντίνος Ζωγράφος, Ευαγγελία Καρακατσάνη, Γιάννης Κλίνης, Σοφία Κόκκαλη, Εκτορας Λυγίζος, Αρης Μπαλής, The Boy, Εύα Βλασσοπούλου

Παράλογη (;) παραλογή…

Μάθαμε, μικρά παιδιά, στο σχολείο «Το Γεφύρι της Αρτας», το δημοτικό αυτό ποίημα και τραγούδι, σήμα κατατεθέν του είδους της παραλογής. Σταθήκαμε στους στίχους του, στο μήνυμα και στον συμβολισμό του. Δεν θυμάμαι να σταθήκαμε στο παράλογο του περιεχομένου του. Ετσι όπως έσφαζαν έναν κόκορα στα θεμέλια για να πιάσει το οικοδόμημα, τόσο απλά έριξαν και την Αρετή για να χτιστεί το Γεφύρι της Αρτας. Θυμίζοντάς μας έμμεσα ότι κάτι τέτοιο δεν εξέπληξε και κανέναν, μια που «Τρεις αδερφάδες ήμαστε κι οι τρεις κακογραμμένες, η μια ‘χτισε τον Δούναβη, η άλλη τον Αφράτη, κι εγώ η πλιο στερνότερη, της Αρτας το γιοφύρι»…
Δεν έχει να κάνει με τον φεμινισμό όσο με τις βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις γύρω από το θέμα της γυναίκας – κι αυτές είναι που δύσκολα ανατρέπονται.
Γι’ αυτό και έχει πολλαπλή σημασία, πέραν της θεατρικής, η ιδέα και η πρόταση της Μαριάννας Κάλμπαρη (φωτ.) να «ζωντανέψει» αυτή την παράλογη παραλογή σε παράσταση. Το έκανε ήδη την περασμένη εβδομάδα συνδέοντας την ιστορία με τον τόπο – ανεβάζοντας το Γεφύρι της Αρτας στο Γεφύρι της Αρτας… Το μεταφέρει όμως και στην Αθήνα, στο Θέατρο του Κολωνού, προσαρμοσμένο σε έναν χώρο ταυτισμένο με το περιεχόμενο της παραλογής, αλλά η αξία του εγχειρήματος παραμένει. Η Λυγερή του πρωτομάστορα, η όμορφη γυναίκα του, «θυσιάζεται» και μάλιστα εν αγνοία της.
Το θέαμα που υπογράφει δραματουργικά και σκηνοθετικά η καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Τέχνης, Μαριάννα Κάλμπαρη, συνδυάζει την αφήγηση με τη ζωντανή μουσική, το τραγούδι, τον χορό και την ακροβασία. Και μοιάζει σαν να εμπνέεται από τον «Παντόμιμο», γιατί αυτό είναι το πλαίσιο που ακολουθείται στην παράσταση. Μια μεικτή δραματική φόρμα, η οποία και διαδέχτηκε το αρχαίο δράμα, αλλά σε παρακμιακή μορφή. Κι ίσως κάπου εκεί να βρίσκεται και η ρίζα των παραλογών.
Ετσι λοιπόν το «Γεφύρι της Αρτας» έρχεται στην Αθήνα: Την Πέμπτη (29/7) στο Ανοιχτό Θέατρο Κολωνού (21.00), με την υποστήριξη του ΟΠΑΝΔΑ, στο πλαίσιο του θεσμού «Ολη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» του ΥΠΠΟΑ.