Οι γραμμές της Μεσογείου

Στα σκίτσα των ταξιδιωτικών του εντυπώσεων, από τα χρόνια της θητείας του ως εκπαιδευτικού στο ΑΠΘ και το Χαροκόπειο, ο αρχιτέκτονας Κωστής Χατζημιχάλης έχει «χωρέσει» τη Μεσόγειο. Και ένα δείγμα από τις εναλλαγές τοπίων, τα ίχνη κατοίκησης, συμπληρωμένα με κείμενά του παρουσιάζει στο βιβλίο με τίτλο «Σκιτσάροντας αστικότητες στη Μεσόγειο» (εκδ. Νήσος).

«Κάτω από τα βουνά η φύση στη Μεσόγειο είναι σε μεγάλο βαθμό κατασκευασμένη  από τους κατοίκους των πόλεων, μικρών και μεγάλων, με εξαίρεση τα γεωτοπία, όπως τα ηφαιστειακά των νησιών», υποστηρίζει για να παρουσιάσει την προσέγγισή του για την απόλαυση της αστικής ατμόσφαιρας, ανεξάρτητα από το οικιστικό μέγεθος: από τον Τριπόταμο της Τήνου και το Σακροφάνο  της κεντρικής Ιταλίας μέχρι τη Σιένα, την Κωνσταντινούπολη και τη Μασσαλία.

Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του, τα τετράδια με τα σκίτσα του έγιναν εργαλείο  καταγραφής και μάθησης. Καθώς ακολουθεί την παράδοση των ταξιδιωτικών ημερολογίων, ειδικά των νεανικών carnets de voyages του Λε Κορμπιζιέ, τα γρήγορα σχέδια με μαρκαδόρο ή μολύβι αποτελούν  το μέσο της αρχιτεκτονικής κατάρτισής του.

Η ιστορία των τόπων με τη βοήθεια των επιστημονικών μελετών αλλά και των λογοτεχνικών αναφορών έχει διαμορφώσει τους τρόπους με τους οποίους παρατηρεί και σχεδιάζει πόλεις και ύπαιθρο από το 1964 έως το 2020. Αφορμή των επισκέψεών του στις χώρες της Μεσογείου ήταν κάποιο συνέδριο, ένα ερευνητικό πρόγραμμα, κάποια εκπαιδευτική εκδρομή. Και με το εξασκημένο βλέμμα του ειδικού μετρούσε και κατέγραφε τις λεπτομέρειες από χωριά και πλατείες, συνέκρινε αγορές και μνημεία, τοπόσημα και δρόμους, φυσικά τοπία και ανθρώπινες παρεμβάσεις.

Ο ίδιος παραδέχεται ότι αναζητά τις ιδιαιτερότητες και τα ξαφνιάσματα στα «δωμάτια της πόλης», όταν καθισμένος σε ένα καφέ ξεκινά να σκιτσάρει. «Φυσικά τραβάω και φωτογραφίες αλλά είναι άλλο πράγμα το πέρασμα της εικόνας σε σκίτσα: να φιλτράρεις και να τονίζεις αυτό που θες, να “κλέβεις” λίγο το θέμα, να κρατάς σημειώσεις για τις αναλογίες, να βάζεις διαστάσεις». Γιατί η  κατανόηση της κρυφής αυτής γλώσσας του μετρήματος χάρη στα οποία γίνονται ελκυστικά στο μάτι σκαλάκια και πεζούλια, καμπαναριά και μιναρέδες, κρήνες, πηγάδια, πορτοσιές, ζώνες όψεων, πλακοστρώσεις, υφές χρωμάτων, σκουριές του χρόνου, συνθέτουν το λεξιλόγιο της αστικότητας.

Η σχεδιαστική του πρόθεση εσκεμμένα θα παραλείψει καθετί σύγχρονο. Επιλέγει το παρελθόν για να αφουγκραστεί την ανθρώπινη δραστηριότητα αλλά και να απομακρυνθεί από αυτό που βρίσκεται πίσω από τις όψεις της Μεσογείου.

Η αστικότητα την οποία σχεδίασε είναι αποτυπωμένη στη διάρκεια τριών χιλιετιών  και στη γοητευτική φθορά των διαθέσιμων υλικών, στις συνέχεις από τις αρχαίες και ρωμαϊκές πόλεις μέχρι τις σημερινές. Η απόλαυσή της γίνεται μέσω του υπαίθριου χώρου, δημόσιου και ιδιωτικού.

ΦΩΣ ΚΑΙ ΣΚΙΕΣ. Στο ρεπερτόριό του με τα σχέδια προοπτικής των τοπίων, προσθέτει αναλυτικά σκίτσα που αιχμαλωτίζουν λεπτομέρειες των χωρικών μορφών: στους τοξωτούς θόλους των καθεδρικών ναών στη Φλωρεντία, στις μετρήσεις για το φως που διαπερνά τα παράθυρα σε ένα μοναστήρι στη Λισαβόνα, στις αναλογίες των όψεων σε ένα βενετσιάνικο κτίριο, στις προσθήκες γύρω από τον τρούλο της Αγίας Σοφίας.

Και στα κείμενά του ανοίγει παράλληλους δρόμους για να μελετήσει τα θέματα που τον ενδιαφέρουν μέσα από διαφορετικούς «φακούς». Οπως το παράδειγμα της Ερμούπολης, πρωτεύουσα της Σύρου, την οποία χαρακτηρίζει μεσογειακή εξαίρεση και στη συνέχεια σκιτσάρει τις παρατηρήσεις του για την πλατεία Μιαούλη και τα γύρω κτίρια: «Μια βιομηχανική πόλη γεννήθηκε τον 19^ο αιώνα στο ουδέτερο κατά την Επανάσταση του 1821 νησί, μετά την καταστροφή της Χίου και των Ψαρών. Αντλησε δυναμική από το μεγάλο προστατευμένο φυσικό λιμάνι, τη γεωστρατηγική  θέση της στο Αιγαίο. Μια βιομηχανική πόλη πλατφόρμα εξαγωγών σε τόσο μικρό νησί, αλλά και κόμβος των αγγλικών τηλεγραφείων την εποχή της αυτοκρατορίας, χωρίς ενδοχώρα και χωρίς πρώτες ύλες, που δύσκολα βρίσκεις παρόμοια στη Μεσόγειο… Η πορεία λιμάνι – Ερμού – πλατεία Μιαούλη – Δημαρχείο – Λέσχη «Ελλάς» συνεχίζεται στα δεξιά της Λέσχης. Και ξαφνικά, εκεί που ανηφορίζουμε  και πριν δούμε τη λιτή πρόσοψη του θεάτρου «Απόλλων» προβάλλει μία περίεργη οξεία γωνία της Λέσχης.

Επειδή ο αρχιτέκτονας της Λέσχης και του Θεάτρου  ήταν ο ίδιος, ο Ιταλός Πιέτρο Σαμπό, είναι πιθανό λόγω της καταγωγής του και των σπουδών του, να έκανε ένα παιχνίδι στη γωνία της λέσχης. Για να τονίσει σε αυτόν που ανεβαίνει την κίνηση προς τα δεξιά και να «δείξει» ένα άλλο σημαντικό κτίριο: το Θέατρο. Αυτήν την έντεχνη στροφή, κλασικό τέχνασμα πολεοαρχιτεκτονικού σχεδιασμού, τη συναντάμε στις περισσότερες παλιές ιταλικές πόλεις στις οποίες είχε μαθητεύσει ο Σαμπό».