Σοφοκλέους, «Ιχνευταί»

Ομολογώ πως δεν έχω λάβει πειστικές εξηγήσεις από τους πολύ σημαντικούς φιλολόγους, θεατρολόγους και κριτικούς του αρχαίου θεάτρου για τους λόγους που δεν μας διασώθηκαν περισσότερα σατυρικά δράματα, εκτός το μέτριο ευριπιδικό σατυρικό δράμα «Κύκλωψ» και μερικά μικρά ή μεγάλα αποσπάσματα από σατυρικά δράματα του Αισχύλου και τους «Ιχνευτές» του Σοφοκλή. Πάντως οι αρχαίοι μελετητές των τραγικών θεωρούσαν τον Αισχύλο σημαντικότερο ποιητή σατυρικών δραμάτων. Ποιον; Τον δραματουργό της «Ορέστειας» και του «Προμηθέα Δεσμώτη»!

Θέλω να επαναλάβω άλλη μια φορά την τεράστια διαφορά περιεχομένου, φόρμας και σκοπού ανάμεσα στο αρχαίο αττικό δράμα και το λατινικό είδος που έφτασε ως εμάς ως σάτιρα. Το σατυρικό δράμα ανήκε στην τετραλογία και αποτελούσε το τέταρτο δράμα της, ακολουθώντας την προηγούμενη τριλογία (με ενιαίο στην αρχή, με ξεχωριστό μύθο εν συνεχεία) που, όπως και το σατυρικό δράμα, αντλούσε τον μύθο από την κοινόχρηστη κληρονομιά της μυθολογικής παράδοσης.

Η διαφορά ανάμεσα στην τριλογία και το σατυρικό δράμα που έκλεινε την ενιαία παράσταση ήταν άκρως διδακτική, όχι με τον δασκαλίστικο όρο. Στην τριλογία η μίμησις πράξεως αφορούσε τους παραβάτες των κοινών και πάγιων ηθικών και συχνά λογικών όρων στην κοινωνική συνθήκη βίου. Πατροκτόνοι, μητροκτόνοι, παιδοκτόνοι, αυτοκτόνοι, μοιχοί και μοιχαλίδες, παραβάτες των θείων νόμων, επίορκοι, μνησίκακοι, εκδικητές, δολοπλόκοι: αυτοί αποτέλεσαν το αντικείμενο μιας πράξεως που παρακολουθούσε την πορεία των αμαρτωλών («αμαρτία» στα αρχαία ελληνικά σήμαινε «αποτυχία στον στόχο») προς την καταστροφή, τη μεταμέλεια ή τη φώτιση.

Οταν οι αρχαίοι θεατές παρακολουθούσαν τα «αμαρτήματα» του Προμηθέα, της Κλυταιμνήστρας, του Κρέοντα, της Αγαύης, του Οιδίποδα εισέπρατταν από το θέαμα το μέγα μάθημα που αποτελούσε και τον λογικό και τον ηθικό και τον αισθητικό κανόνα της πολιτικής επιβίωσης: το Μέτρο. Και συνήθως το μέτρο είναι το κυρίαρχο μοτίβο των τραγικών Χορών που αποτελούσαν στην τέχνη του θεάτρου το πολιτισμικό και πνευματικό πάρισον της θεσμοθετημένης Πολιτείας, της Δικαιοσύνης, της Βουλής, της Εκκλησίας του Δήμου.

Οταν, λοιπόν, η τριλογία διεκτραγωδούσε τα πάθη και την τιμωρία των «αμαρτωλών», όσων δηλαδή αποτύγχαναν στον πολιτικό, ηθικό, λογικό στόχο, βγαίνοντας εκτός των λογικών αποδεχτών από την εμπειρία ορίων και η τραγωδία είχε αναπτύξει τα αίτια, τους όρους, τα όρια και τις υπερβάσεις τους, ερχόταν η παράδοση της ισορροπίας και του μέτρου να κοιτάξει και την άλλη πλευρά των ανθρωπίνων αναγκών. Και οι ανθρώπινες ανάγκες ικανοποιούνται και με πνευματική τροφή (κορυφή της πορείας του είδους άνθρωπος στην εξέλιξή του), ικανοποιούνται με θεσμούς, νόμους, ήθη, έθιμα, μορφές επικοινωνίας και έκφρασης και ενέργειας που ικανοποιούσε και τις άλλες φυσικές ορέξεις, επιθυμίες, έξεις, βουλιμίες, ζωώδη ένστικτα. Ο Ανθρωπος είναι λογικό ον, αλλά όπως από την αρχαιότητα δίδαξαν οι σοφοί δασκάλοι, είναι και ον που υποκύπτει στις ανάγκες: την πείνα, τη δίψα, την επιβολή και, βέβαια, το σεξ.

Αυτές τις ανάγκες η σοφία των αρχαίων Αθηναίων θέλησε ως ισότιμες με τις πνευματικές και τις ηθικές να μελετήσουν μέσα από τους νόμους την αρχιτεκτονική, το μέτρο και τη σαφήνεια μιας φόρμας θεατρικής που ερχόταν να συμπληρώσει και να κλείσει τις τραγικές τριλογίες. Αυτόν τον σπουδαίο ρόλο έπαιζε ως τέταρτο δράμα στην τετραλογία το σατυρικό δράμα. Και ονομαζόταν έτσι, γιατί είχε, κυρίως ως Χορό, Σατύρους, δηλαδή ζωντανά όντα, μισά ζώα με ζωώδη προσόντα κα όργανα και μισά ανθρώπινες υπάρξεις που αναφέρονταν στις απαρχές του πολιτισμού: πονηρά, δολοπλόκα, ασύδοτα, ασυγκίνητα και ταγμένα στην πλήρωση κάθε πείνας, κυρίως ερωτικής. Στα αγγεία που διασώζουν εικόνες με σατύρους ή τον πατέρα τους Σειληνό είναι ανθρωπόμορφα όντα με κυρίαρχη την παρουσία ενός ερεθισμένου φαλλού. Εξάλλου, ήταν πολύ αργότερα από την ίδρυση της Αθήνας που ο Διόνυσος, θεός ανατολίτης, λατρευόταν από πιστούς ακολούθους που είχαν ως σύμβολο πίστεως τον φαλλό.

Το σατυρικό, λοιπόν, δράμα που ήρθε να νομιμοποιήσει τη θρησκεία του Διονύσου και την ιερότητα του συμβόλου του αποτελούσε το στοιχείο ισορροπίας μέσα στα θέσμια της πόλης του. Για σκεφτείτε: κάτω από τον Παρθενώνα, όπου λατρευόταν μια παρθένα θεά, κάθε χρόνο στα Μεγάλα Διονύσια, με τιμώμενο πρόσωπο τον ιερέα του Διονύσου, Χοροί Σατύρων υμνούσαν τον έρωτα, χωρίς προκαταλήψεις και δοξολογούσαν το πιοτό και το φαΐ και τον ανέμελο βίο. Χωρίς αυτή την ισορροπία δεν μπορεί να γίνει κατανοητός ο αρχαίος, αθηναϊκός πολιτισμός και οι αξίες του.

Μετά απ’ αυτές τις γενικές σκέψεις ελπίζω να γίνει κατανοητό, γιατί οι χριστιανικοί χρόνοι, όταν αποφάσισαν να μελετήσουν τα αρχαία ελληνικά κείμενα, κυρίως στα μοναστήρια που αποτέλεσαν και μικρές βιοτεχνίες αντιγράφων με συντεχνίες καλλιγράφων μοναχών (γενναίο έσοδο για κάθε μονή στην εποχή της ανθρωπιστικής έκρηξης στη Δύση), για λόγους δογματικούς και ηθικούς, καταχώνιασαν, περιφρόνησαν και καταδίκασαν στην αφάνεια τα έργα με σατυρικό περιεχόμενο. Θα τολμήσω να το πω: θα ήταν αδιανόητο, λογικά, ηθικά, πνευματικά και αισθητικά, να διασώζεται μια αντίληψη που κύριο δημιουργικό στοιχείο είναι ο φαλλός από τους πιστούς μιας θρησκείας που είχε σύμβολο τον Σταυρό. Κατανοητό.

Το σατυρικό δράμα στην αρχαιότητα αντλούσε τα ίδια θέματα από τα οποία αντλούσε και η τραγωδία, δηλαδή τους γνωστούς κύκλους του μύθου, τους Ατρείδες, τους Τρώες, τους Τανταλίδες, μόνο που οι ήρωές του στις περιπέτειές τους συναντούσαν κάπου και τους Σατύρους. Από τους γνωστούς, πάντως, ήρωες των ελληνικών μύθων ο κατεξοχήν σατυρικός υπήρξε ο Ηρακλής, ήρωας που, λόγω και των αξιοθαύμαστων περιπετειών του σ’ όλο τον γνωστό κόσμο (κατέβηκε στον Αδη και κράτησε στους ώμους του τη γήινη σφαίρα!) έγινε σύμβολο των ακόρεστων ορέξεων στην κωμωδία του Αριστοφάνη και έφτασε και μόνο η παρουσία του στο σπίτι του Αδμήτου, όταν κηδεύει τη γυναίκα του την Αλκηστη, αδηφάγος, βωμολόχος και βιαστής, να ευαισθητοποιηθεί και να κατέβει στον Αδη και να φέρει ξανά στη γη την Αλκηστη. Ακόμα και στην τραγωδία του Σοφοκλή «Τραχίνιαι» βιάζει ένα κοριτσάκι και πυρπολεί για να το αποκτήσει μια ολόκληρη πόλη, σκοτώνοντας τον πατέρα της βασιλιά και τους κατοίκους της. Κι όταν πεθαίνει, απαιτεί από τον γιο του τον Υλλο να τον διαδεχθεί στο κρεβάτι της βιασμένης, εφήβου ερωμένης του!

Ο Σοφοκλής μας κληροδότησε, δυστυχώς μισό και ανέσωστο, που έλεγε κι η γιαγιά μου, το σατυρικό δράμα «Ιχνευταί». Αφηγείται την κλοπή από τον Απόλλωνα των βοδιών του από τον νηπιακής ηλικίας θεό της κλεψιάς Ερμή. Κινητοποιούνται οι Σάτυροι με τη ζωώδη αίσθηση της όσφρησης να μυριστούν ποιος και πού έχει κρύψει τα βόδια του θεού της μαντικής. Είναι η πρωτόγονη εποχή που ο άνθρωπος δεν γνωρίζει τη μουσική τέχνη, προνόμιο των θεών. Δεν αγνοεί, διότι συμβιώνει καθημερινά με τον ρυθμό. Ο ρυθμός είναι η ουσία του σύμπαντος και πιθανόν προϋπήρχε της δημουργίας του κόσμου για να μη χρειαστεί να ισχυριστούμε πως είναι η αιτία της δημιουργίας του. Θυμίζω πως η λέξη «ρυθμός» (παγκόσμια λέξη) στα ελληνικά προέρχεται από το ρήμα «ρέω», με ουσιαστικά «ροή», «ρεύσις», «ρεύμα» κ.λπ. Ο μέγας Σοφοκλής γράφει ένα σατυρικό δράμα, όπου ο Απόλλων επιστρατεύει τους Σατύρους να ανακαλύψουν τον κλέφτη των βοδιών και ο Χορός των Σατύρων, για να μη γίνει αντιληπτός στην αναζήτησή του, πορεύεται με την «όπισθεν», ώστε τα ίχνη των πελμάτων να δείχνουν στην αντίθετη πλευρά από αυτή που ανιχνεύεται. Ο Ερμής, ως νήπιος θεός (ως νήπιος θεός λατρεύτηκε και ο Δίας στην Κρήτη) προστατεύεται από τη θεά Κυλλήνη, το βουνό της Αρκαδίας, όπου έχει κρυφτεί ο κλέφτης νήπιος θεός. Οταν οι Σάτυροι, ψάχνοντας και ακολουθώντας τα ίχνη, φτάνουν κοντά στην κρυψώνα του Ερμή, μαγεύονται από τον ήχο και τη θεία μουσική της λύρας. Για πρώτη φορά στον κόσμο ακούγεται η τέχνη των Μουσών, ακούγεται ο Ερμής, που την εφηύρε, να την παίζει. Η σκηνή είναι μια από τις συγκινητικότερες στο παγκόσμιο θέατρο, διότι τα ζωώδη οντάρια των Σατύρων, ακούγοντας τη λύρα και αφομοιώνοντας τη μελωδία, τώρα πια ανακαλύπτουν τη βαθιά γοητεία που κάνει τον ρυθμό μέλος και δίνει στη ρυθμική κίνηση του σύμπαντος συνείδηση της ουσίας της δημιουργίας. Ο νήπιος Ερμής θα δώσει τη λύρα στον Απόλλωνα και από τον θεό των Δελφών και κάτοχο της μαντείας θα λάβει ως δώρο τη Χάρη ως Ερμής να ερμηνεύει τα διλήμματα και να καθοδηγεί τους ανθρώπους να βρίσκουν τα χαμένα. Ετσι όπως κι ο Χριστιανός Αγιος Φανούριος.